Euskal Esnalea: «Gora euskara maitagarria»

Euskal Esnalea elkartea 1907an jaio zen, Arturo Campion buru zela hasiera-hasieratik, eta "Gora euskara maitagarria" leloa benetako printzipio adierazpen bihurtu zuen. Lehenengo kideen artean Patrizio Orkaiztegi, Karmelo Etxegarai, Domingo Agirre, Julio Urkixo, Serapio Muxika eta Alfonso Maria Zabala zeuden. Kontua ez zen soilik euskara defendatzea, baizik eta erabiltzeko gune berriak irekitzea. Asmo horrekin, Euskal Esnaleak izen bereko aldizkaria sortu zuen. Lehen urteetan argitalpen independente gisa kaleratu zen, eta, geroago, “Euskalerriaren Alde” aldizkariaren gehigarri gisa. Argitalpen-proiektu horretan, besteak beste, artikulu teknikoak eta zientifikoak, umorezko kontakizunak, pasadizo bitxiak, antzerki-lan laburrak eta poemak kaleratzen ziren. Aldizkariak XX. mendeko lehen hereneko euskal literaturaren izen garrantzitsuenetako batzuk bildu zituen. Ohiko kolaboratzaileen artean zeuden Orixe, Emeterio Arrese eta Lizardi. 1919ko martxoan, Euskal Esnaleak hitzaldi sorta bat antolatu zuen Donostiako Novedades antzokian. Lehen hitzaldia Bonifacio Etxegaraik eman zuen, eta, besteak beste, euskararen jazarpenaz hitz egin zuen, eta adibide gisa jarri zuen irakasle erdaldunak zeuden eskola batzuetan euskarari «animalien hizkuntza» esaten zitzaiola. Era berean, indarrean zegoen legediaren aurka egin zuen, «Euskal Herriko seme-alabei beren hizkuntzan ikasten uzten ez diena». Arreseren bertsoak parafraseatuz, Bonifacio Etxegaraik esan zuen Euskal Herriko edertasun geografikoak ezin zirela bere benetako altxorrarekin alderatu: euskararekin. Argazkian Euskal Esnaleko zuzendaritza batzordea agertzen da hitzaldiaren aurretik: Leizaola, Oloriz, Garitaonaindia, Etxegarai, Larreta, Urreta, Zinkunegi eta Olaizola.