Badakit orain mugikorra munduarentzako leiho bat iruditzen zaizula. Eta, neurri batean, hala da. Baina zerbait kontatu nahi dizut urteekin bakarrik ulertuko duzuna, bizkarrean daramazun motxila espero ez zenuen moduan pisatzen hasten denean.

Zure garuna, hamalau urterekin, oraindik eraikitzen ari da. Kortex prefrontala –alegia, gaitasuna ematen dizuna planifikatzeko, bulkadei eusteko eta zerbait aspergarria egiten arreta hiru minutu baino gehiagoz mantentzeko– ez da erabat helduko hogeita bost urte inguru bete arte. Eta orain, egunean ordu askoz, giza garunaren erabilera-eskuliburua diseinatu zenean existitzen ez zen estimulu mota bat ari zara elikatzen: berehalako saria, arreta-fokuaren etengabeko aldaketa, gutxieneko atsegina segundo gutxitik behin.

Sentitzen dut baino tontoago bihurtuko zara. Are, sotilagoa eta garrantzitsuagoa dena, arreta mota jakin bat lantzen ari zaizu –salto egiten duena, etengabeko berritasuna behar duena–, beste bat kaltetuz, hura ere behar-beharrezkoa, eta, gainera, erabiltzen ez baduzu ahuldu egiten dena: arreta iraunkorra, hogeita hamar orrialde jarraian irakurtzeko, arrazoibide luze bati eusteko edo pantailara berehala ihes egin gabe aspertzeko aukera ematen dizuna. Urteekin konturatuko zara gero eta zailagoa zaizula liburu oso bat irakurtzea. Ez ezin duzulako –zure garunak ez du inolako gaitasunik galdu–, baizik eta horretarako erabiltzen zenituen bideak denbora luzez landu gabe utzi dituzulako; bien bitartean, aldiz, scroll egiteko bidean atleta bihurtu zara. Giharrekin gertatzen den berdina gertatzen da garunarekin ere: erabiltzen ez duzuna ahuldu egiten da; asko lantzen duzuna, indartu. Eta zuk, kontuz ibiltzen ez bazara, gihar okerra landuko duzu asko.

Beste gauza bat jakinarazi nahi dizut, niri garaiz inork azaldu ez zidana: zure buruaren funtzio gero eta gehiago ari zara teknologiari eskuordetzen. Telefono-zenbakiak buruz ikasteari, maparik gabe orientatzeari, kalkulu sinpleenak ere buruz egiteari uzten ari zara. Hori, berez, ez da drama –gizakiok mendeetan aritu gara memoria kanpoan uzten, idazkera asmatu zenetik–. Arazoa pentsatzea ere eskuordetzen duzunean sortzen da: algoritmo bati zer iritzi izan behar duzun erabakitzen uzten diozunean, erreakzio azkar bat izatea zerbait pentsatu izanarekin nahasten duzunean.

Eta zeure haragian biziko duzun fenomeno bat ere badago, izenik jarriko ez diodana: zure iritziei buruz ziurtasun handiagoa sentituko duzu gutxiago pentsatzen dituzun neurrian. Norbaitek zenbat eta gutxiago jakin gai batez, orduan eta errazagoa da iritzi sendoa izatea horri buruz. Sareek megafono berbera ematen diete ondo pentsatutako iritziei eta batere pentsatu gabekoei, eta urteak beharko dituzu ahots baten bolumena esaten duenaren kalitatetik bereizten ikasteko –baita iritziak zureak direnean ere–.

Beste zerbait ohartarazi nahi dizut, mundua ulertzea inporta bazaizu, bereziki mingarria izango zaizuna: plataformak ez daude egia erakusteko diseinatuta, begira mantentzeko baizik. Eta gertatzen dena da denbora gehien begira atxikitzen zaituen edukia haserretzen zaituena dela, ez informatzen zaituena. Algoritmoak azkar ikasten du haserreak matizak baino klik gehiago sortzen dituela, eta negozio-logika hori ez da ondorio kolateral bat: urteekin ikusiko duzu diskurtso publikoa benetan erradikalizatzen dela, izan ere, eduki neurtuak ezingo dio inoiz aurre egin zure arretaren truke eduki muturrekoak duen arrakastari.

Ohartu gabe eroriko zara guk, psikologook, “iragazki-burbuila” deitzen diogun horretan: sistemak gero eta gehiago erakutsiko dizu jada pentsatzen duzuna baieztatzen duena, eta gero eta gutxiago horri kontra egiten diona. Eta ez, ez da beti kolpe-ondorio errugabea: enpresa batzuek barrutik jakin zuten beren algoritmoek muturrera eta polarizaziora bultzatzen zutela, eta ez zituzten zuzendu, atxikimenduak –eta hark sortzen duen etekinak– ikusten zuten kalteak baino gehiago pisatzen zuelako. Emaitza: denek zure moduan pentsatzen dutela edo beste aldea gero eta absurdoagoa dela sentituko duzu. Benetan gertatuko dena, baina, erdiko puntua ikusteari utzi diozula izango da. Zergatik?Erdiko puntua ez delako errentagarria publizitatea saltzen duenarentzat, ezta pantaila-denbora maximizatzen duenarentzat ere.

Eta hemen dator kontraesankorrena: zenbat eta informazio gehiago eskura izan, orduan eta tribalago bihurtuko zara, ez alderantziz. Ideia bat identitate-bandera bihurtzen denean –“nire taldekoak” eta “besteak”–, ez duzu gehiago ebaluatzen egia den ala ez, taldearekiko leiala izatearen itxura ematen dizun ala ez baizik. Horri “arrazoibide motibatua” deitzen zaio, eta pertsona adimentsuenak ere ez dira immuneak: izan ere, zenbat eta gaitasun analitiko handiagoa izan, orduan eta hobeto asmatzen duzu jadanik sinetsi nahi zenuena justifikatzeko argudio sofistikatuak aurkitzen. Arazoa ez da adimen-falta, adimena zertarako erabiltzen duzun baizik. 

Amaitzeko, ez dizut esango mugikorra bota egin behar duzunik, ez baituzu botako, eta, gainera, ez delako irtenbidea. Beste zerbait eskatuko dizut, zailagoa: aspertzeko uneak nahita babestea, noizean behin gogoari estimulurik gabe ibiltzen uztea, une horietan sortzen delako benetako pentsamenduaren zati handi bat, hamabost segundoko formatuan sartzen ez dena hain justu. Izan ere, “pentsamendu sakona” erosotasuna galtzen denean hasten da. Hori bai, kontuan izan gauza luzeak irakurtzea, hasieran kostatu arren, hilabeteetan geldi egon ondoren gimnasiora itzultzearen parekoa dela: lehen egunek min ematen dute, baina giharra itzuli egiten da.

Eta batez ere: laster ikas ezazu erreakzio bat eta pentsamendu bat bereizten. Lehena automatikoa da. Bigarrenak denbora, isiltasuna eta mundura bota aurretik ideia bati bueltak ematen aski denbora emateko ausardia eskatzen ditu.

Ez da soilik gizartea bakarrik tontoagoa bihurtzen ari dela. Muturrekoagoa ere bihurtzen ari da, eta ez ustekabean: hortik onura ateratzen dutenen laguntzarekin, ohartu gabe, ondo pentsatzeko, ezberdin pentsatzen dutenekin bizitzeko, ezberdinekin bizitzeko behar-beharrezkoak ditugun gaitasunen kontrakoak lantzen ari gara.

Zu oraindik garaiz zaude zein gihar landu erabakitzeko.

Maitasunez, etorkizunetik.

Beharrezko giharra gal ez dezagun, bota begirada bat psikologia sozialetik eta neuropsikologiatik azken ikerketek diotenari.