Nazioarteko kezkako osasun publikoko larrialdia da», adierazi zuen joan den maiatzean Osasunaren Mundu Erakundeak (OME), Kongoko Errepublika Demokratikoko iparraldean eta inguruko lurraldeetan jada 100 hildako baino gehiago eta 600 kasu baieztatu inguru eragin dituen ebola-agerraldiaren harira. Tedros Adhanom Ghebreyesus OMEko zuzendari nagusiak egindako nazioarteko larrialdi-deklarazio horrek ez du, inondik ere, halako tamainako hondamendi batek, areagotzeko arrisku handia duenak, Mendebaldeko lurretan gertatuz gero jasoko lukeen arreta mediatikoa jaso.

Europa, zalantzarik gabe, Afrikan gertatzen denetik urrun bizi da. Maiatzaren amaieran aktibatu ziren Italiako isolamendu-protokoloak, Ugandan jatorria zuten bi kasu susmagarriren ondorioz. Hala ere, bi emaitzak negatiboak izan ziren zegozkien azterketa medikoak egin ondoren. Hantabirusaren azken kasuarekin alderatuta, zeinean Mendebaldeko biztanleria zuzenean kaltetua izan zen, hedabideen arreta eskasak agerian uzten du, beste behin ere, biktima nor den kontuan hartuta ezartzen direla lehentasunak agendan.

Bitartean, Kongoko Errepublika Demokratikoko egoera oso konplexua da. Nazioarteko laguntzaren finantzaketak jasandako murrizketak eta herrialdearen iparraldeko eskualdea ezaugarritzen duten borrokak eta ezegonkortasuna batuta, OMErentzat zail bihurtu da gaitzaren agerraldi berri hau kontrolatzea. Oraingo agerraldiaren oso bestelakoa bada ere, aurrekari ezagun eta gogoratuena, Europan behintzat, 2014 eta 2016 artekoa da: orduan 11.000 pertsona inguru hil zituen gaitzak. OMEren arabera, egungoa «kontrolatzeko bidean» badago ere, AEBko Gaixotasunen Kontrolerako eta Prebentziorako Zentroek (CDC) maiatzaren 5ean modelizazio informatikoen bidez sortutako hainbat agertoki argitaratu zituzten; 10.000 kasutik gora eta 20.000 kasutik gora izan litezkeela zioten. 2014ko Mendebaldeko Afrikako agerraldian 28.000 kasu baino gehiago erregistratu ziren.

Birusa Ugandarantz hedatzeak tentsioa handitu du haren auzokideetako batean ere: Kenyan. Gutxienez pertsona batek galdu du bizia, Kenyako poliziak ehunka manifestariren aurka tiro egin ostean; horiek protestan ari ziren ebolaren eraginpean izan diren AEBko herritarrentzako berrogeialdi-zentro baten aurka; AEBko Gobernua presaka eraikitzen ari da zentro hori Nanyuki herrian, herrialdearen erdialdean. Nanyukiko aire-base batean proposatutako 50 oheko unitateak haserrea eragin du kenyar askoren artean, eta AEBri leporatzen diote ebolaren agerraldiaren eraginpean egon diren pertsonak artatzeak dakarren arrisku sanitarioa Kenyara ekarri duela, estatubatuar horiek Kongoko Errepublika Demokratikoko ekialdean eta Ugandan egon ostean.

Mendebaldeko kontinenteetatik urrun baina gizateriatik hurbil, agerraldi berri honek dituen aurrekariei begiratzeak lagunduko digu honakoak ulertzen: birusak kutsatzen dituen populazioetan duen birulentzia, hilkortasuna eta eragina.

ATZERA BEGIRATUA

Ebolaren historia dokumentatua 1976an hasi zen, Erdialdeko Afrikan ia aldi berean bi agerraldi izan zirenean: bata Yambukun, orduko Zairen (egun Kongoko Errepublika Demokratikoa), eta bestea Nzaran, Sudanen. Yambukun, identifikatutako lehen kasua Mabalo Lokelarena izan zen; 44 urteko maisua gaixotasun suntsitzaile bat garatu ondoren hil zen. Hasieran, birusa eskualdeko ohiko beste gaixotasun batzuekin nahastu zen, baina sintomen larritasunak eta heriotzen bizkortasunak agerian utzi zuten bestelako zerbait zela. 1976ko agerraldiak 318 kasu eta 280 hildako utzi zituen Zairen, %88 inguruko hilkortasunarekin. Yambukuko ospitale katolikoa transmisio-foku nagusietako bat bihurtu zen, orratzak berrerabiltzeagatik eta osasun-material faltagatik. Birusak inguruko ibai baten izena hartu zuen, Yambuku ez estigmatizatzeko.

David Quammen idazleak birusaren jatorria zoonosi batekin lotzen du; hau da, animalietatik gizakietarako jauzi batekin, zenbait ingurumen-baldintzak erraztuta. Fruituez elikatzen diren saguzarrak dira seguruenera birusaren gordailu nagusiak, nahiz eta ziklo natural zehatza oraindik ez den erabat ezagutzen.

1976aren ondoren, ebola hainbat herrialde afrikarretan berragertu zen. 1989an AEBra ere iritsi zen, Filipinetatik inportatutako tximinoek birusa Restonera, Virginiara, eraman zutenean, nahiz eta esposizioa izan zuten langileetako bat ere ez zen gaixotu. Afrikan 1994an Boli Kostan agertu zen berriro, eta handik gutxira gogor jo zuen Kongoko Errepublika Demokratikoa, bereziki Kikwit, non 315 kasu eta 250 heriotza eragin zituen. Gabon, Uganda, Sudan eta Kongoko Errepublikak ere agerraldi garrantzitsuak erregistratu zituzten ondorengo urteetan.

Gogoratuena 2014 eta 2016 arteko Mendebaldeko Afrikako epidemia izan zen. Ginea, Liberia eta Sierra Leona historiako agerraldi handienaren epizentro bihurtu ziren. OMEren arabera, 28.600 kasu baino gehiago eta 11.300 heriotza izan ziren. Hasierako erantzun motelaren erruz, erraz hedatu zen, baina agerraldia kontrolatzen hasi zen gaixoen isolamenduari, kontaktuen jarraipenari eta neurri sanitario berriei esker. Kasu honi arreta berezia eskaini izanaren arrazoietako bat, kaltetuen kopuruaz gain, birusak Mendebaldera hedatzeko zuen arriskua izan zen: AEBk lau kasu eta heriotza bat erregistratu zituen, eta Italiak, Britainia Handiak eta Espainiako Estatuak kasu bana identifikatu zuten beren lurraldeetan.

Krisi haren ondorioz, birusaren Zaire aldaeraren aurkako txerto eraginkor bat garatu zen, baina ez du berdin babesten beste aldaera batzuen aurrean; Bundibugyo-Ebolaren aurrean, esaterako. Txertoa funtsezkoa izan zen azken agerraldi handian, 2018 eta 2020 artean Kongoko Errepublika Demokratikoan erregistratutakoan, zeinean 3.481 kasu eta 2.229 heriotza izan ziren. Ondorengo ikerketek %84 inguruko eraginkortasuna estimatu zuten txertaketaren ondorengo egun gutxiren buruan.

INGURUMEN KONPLEXUA

Agerraldia geldiarazteko neurriak Kongoko ekialdeko eskualde ezegonkorrenetako batean gauzatzen ari dira, non sarbide humanitarioa denbora luzez mugatuta egon den gatazkagatik; gatazka horretan hainbat talde armatu daude; besteak beste, Indar Demokratiko Aliatuak (ADF), Codeco miliziak eta Ruandak babestutako M23 talde armatua. Gatazkaren muina Kongoren lur azpiko aberastasuna da: herrialdeak munduko koltan erreserba handienak ditu, baita urre, eztainu eta kobalto kantitate handiak ere. Mineral horiek funtsezkoak dira smartphoneak eta ibilgailu elektrikoen bateriak fabrikatzeko. Gatazkaren egungo gogortzearen eragile nagusia Martxoaren 23ko Mugimendua (M23) da. 2013an garaitua izan bazen ere, talde matxinatu horrek 2021ean berriro hartu zituen armak, gobernuak bake akordioak bete ez zituela argudiatuta. 2025ean eta 2026an, M23k lurralde-aurrerapen esanguratsuak lortu ditu, eta Ipar Kivuko hiriburua den Goma inguruko eremu estrategikoak setiatzera eta kontrolatzera iritsi da.

Horri lotuta, gatazka auzi diplomatikoa ere bada Kongoren eta bere auzoko herrialdeen artean, Kongoko gobernuak Ruandari zuzenean leporatzen baitio M23ri laguntza militarra ematea, eremua ezegonkortzeko eta bere baliabideak arpilatzeko. Bestetik, Ruandak dio bere esku-hartzearen helburua FDLR talde hutuari aurre egitea dela; talde hori Kongon kokatutako taldea da eta 1994ko genozidiotik bere segurtasun nazionalerako mehatxutzat hartzen du. Testuinguru nahasi horrek, laguntza humanitarioaren murrizketa gogorrekin batera, kaltetu egin du osasun-langileen zein kutsatuen jarduteko tartea.

MURRIZKETAK

Agintariak herrialdean erregistratutako hamazazpigarren epidemia geldiarazten saiatzen ari diren bitartean, erakunde humanitarioek eta osasun publikoko adituek ohartarazi dute nazioarteko laguntzaren murrizketa zorrotzak lurreko operazioak moteltzen eta gaixotasuna hedatzeko arriskua handitzen ari direla.

Datu esanguratsuena AEBko finantzaketaren jaitsiera da. Kongon jarduten duten erakundeen arabera, AEBk herrialde afrikarrari emandako laguntza 2024ko 1.400 milioi dolarretik 2026ko 146 milioi dolarrera jaitsi da. Beste zenbait kalkuluk aurtengo finantzaketa 21 milioi dolarrean kokatzen dute. Beherakada hori bat dator AEBko Nazioarteko Garapenerako Agentziaren (Usaid) programen desegitearekin eta osasun-erakunde multilateralei egindako ekarpenen murrizketarekin.

Ondorioak jada ikus daitezke. Oxfamek Kongon duen zuzendari Manenji Mangunduk dio funtsak iristeko denbora gehiago behar dela eta larrialdi-taldeak hedatzeko gaitasuna nabarmen txikitu dela. «Beste epidemia batzuetan, jada kontaktuen jarraipena eta zaintza epidemiologikoa egiten ari ziren hainbat talde izango genituzke. Orain baliabideak ez dira nahikoak eta erantzuna askoz motelagoa da», azaldu zuen berriki.

Finantzaketa faltak birusaren aurkako borrokaren oinarrizko alderdiei eragiten die. Erakunde medikoek babes pertsonaleko ekipoak eskuratzeko atzerapenak, kloroa bezalako desinfekzio-produktuen eskasia eta diagnostiko-probak egiteko gaitasunaren mugak salatzen dituzte. Zenbait gunetan, laginak ehunka kilometrora dauden laborategietara bidali behar dira, eta horrek kasuen baieztapena atzeratzen du.

Egoera, gainera, zaildu egin du ebolaren Bundibugyo-Ebola agertzeak; aldaera hori ezohikoa da eta aurretik bi agerraldi garrantzitsu besterik ez ditu eragin. Ezohiko izateak esan nahi du diagnostikorako tresna gutxiago daudela eta, egun, ez dagoela txerto espezifikorik osasun-langileak babesteko. Horri gerrak kaltetutako herrialdearen ekialdeko gatazka armatuak gehitu behar zaizkio.

Talde matxinatuen eta gobernu-indarren arteko liskarrek biztanleriaren desplazamendu masiboak eragin dituzte eta zenbait eremutan zaintza epidemiologikoko jarduerak etetera ere behartu dute. Langile humanitarioek segurtasunik eza, komunitatearen mesfidantza eta osasun-instalazioen aurkako noizbehinkako erasoak nagusi diren ingurunean lan egin behar dute.

Adituek gogorarazi dute azkar erantzutea erabakigarria dela ebola geldiarazteko. 2014 eta 2016 arteko Mendebaldeko Afrikako epidemia handian, Ginea, Sierra Leona eta Liberian 11.325 heriotza eragin zituenekoan, nazioarteko baliabideen mobilizazio masiboak ahalbidetu zuen hilkortasuna nabarmen murriztea eta birusaren hedapena geldiaraztea. Robert Fowler mediku kanadarrak larrialdi hartan parte hartu zuen eta esan du «laguntza gehiago izateak erantzun azkarragoa eta kontrol eraginkorragoa» dakarrela. OMEk kasu susmagarriak murriztu direla jakinarazi badu ere, adituek ohartarazi dute baliabide faltak krisia hilabetez luza dezakeela. Erakunde humanitarioen iritziz, arazoa Kongoko mugez harago doa: egungo mundu interkonektatuan, tokiko epidemiei aurre egiteko erantzun-sistemak ahultzeak etorkizuneko osasun-mehatxu globalen arriskua handitzen du.

IKERKETA EZ-PREBENTIBOA

Aipatu beharra dago farmazia-industriak eta merkatuaren interesek balizko txertoen inguruko prebentziozko ikerketa ere eragotzi zutela.

Javier Martinez-Picadok, IrsiCaixako Icrea ikertzaile eta filobirusetan adituak -hala nola ebolan eta Marburgo birusean-, “El País” egunkarian ohartarazi zuen Kongon piztutako agerraldiari aurre egiteko tresna terapeutikoak oso mugatuak direla: «Gertakari infekzioso honek ustekabean harrapatu gaitu, ez dagoelako Bundibugyo aldaerarako ez txertorik ez tratamendurik». Zientzialariak hamarkada bat darama ebolaren aurkako potentzial terapeutiko eta prebentiboa duen antigorputz monoklonal bat garatzen, baina aitortzen du finantzaketa aurkitzea ez dela erraza izaten ari. «2020tik filobirusetarako finantzaketa bilatzen ari naiz eta ate guztiak itxita daude. Zientzia produktibitatearen eta ekoizpenaren arabera neurtzen da; ez du aurrerapena saritzen, ezta gizartean berehalako eraginik ez duen ezer ere. Beraz, agerraldirik ez badago, berehalako eraginik ez dagoenez, inork ez dizu laguntzen», deitoratu zuen. Bitartean, Europa lasai.