«La isla de las tentaciones», «Conquis»... Morboaren algoritmoak bizirik dirau

Mende laurdena baino gehiago igaro da «Gran Hermano» telebista saio famatua espainiar Estatura iritsi zenetik. Telebista ulertzeko modua errotik aldatu zuen saio hark, eta orduko audientzia datuak gaur egungoekin konparatu ezin daitezkeen arren, oraindik badira indartsu jarraitzen duten realityak.

"La isla de las tentaciones” espainiar Estatuko reality show ezagunak bederatzigarren denboraldia itxi zuen iragan urtarrilean, ia 1,3 milioi ikuslerekin -horietako milaka batzuk Hego Euskal Herrikoak-. Gaur egungo audientziak garai batekoekin alderatu ezin diren arren, telebista ikusteko moduak asko aldatu direlako, argi geratu da beste behin bikote harremanen gorabeherak edota ezkutuan eramandako haurdunaldi bat argumentu interesgarriak direla ikus-entzule asko eta askorentzat. Saioa emititu duen telebista kateak baieztatu duenez, hamargarren denboraldiko grabazioak urtarril honetan bertan hasi ziren, denboraldi batetik bestera sei bat hilabeteko tartea soilik utzita.

Dagoeneko 26 urte igaro dira 2000ko apirilaren 23an “Gran Hermano” reality ezaguna espainiar Estatuan lehorreratu zenetik, Telecincon, %70etik gorako pantaila-kuotekin eta 9 milioi ikusle baino gehiagorekin, gaur egun pentsaezinak diren kopuruak. Ondoren iritsi ziren “El Bus”, “Supervivientes” edo “Operación Triunfo”. Euskal Herriari dagokionez, Euskal Telebistak ere hainbat saiakera egin izan ditu arlo horretan, baina “El Conquis” izan da, zalantzarik gabe, denetan arrakastatsuena. Aurtengoa 22. edizioa da eta urtero audientzia datu bikainak lortzen ditu.

«Gatazka zenbat eta biziagoa izan, orduan eta inpaktu emozional handiagoa sortzen digu, eta nola konpontzen den ikusi nahi dugu», dio Aleix Comas Kataluniako Unibertsitate Irekiko (UOC) Psikologia eta Hezkuntza Zientzietako irakasleak realityen arrakastaren gakoez galdetuta. Baina ikus-entzulearen arreta bereganatzeko beste teknika batzuk ere erabiltzen dituzte saio hauek. Adituaren arabera, hiru elementu nagusi daude: programaren egitura, morboa eta konparazio soziala.

Programaren eta kapituluen egiturari dagokionez, garrantzitsua da cliffhanger-aren erabilera. Baliabide horrek tentsio dramatiko handieneko puntuan mozten du narrazioa, eta ikusleak hurrengo atala ikusi nahi izatea eragiten du. Irudien aurrerapenaren erabilera ere nabarmentzen da, ikus-entzuleak lotzeko amu gisa funtzionatzen baitu. «Indargarri psikologikoak txanpon-makinetan erabiltzen direnen nahiko antzekoak dira», ohartarazi du Comasek.

Bigarren elementua morboa eta voyeurismoa dira: «Benetako pertsonak -printzipioz, aktoreak ez direnak- egoera berrietan ikusteko aukera ematen digute, baita hala moduzko intimitate egoeretan ere, beste modu batera ikus ez genitzakeenak», jarraitu du Psikologia irakasleak.

Azkenik, konparazio sozialak ikuslea identifikatuta sentitzen den lehiakidearen azalean jartzeko aukera ematen du. «Bakoitzak bere egoera partikularra nola kudeatzen duen eta guretzat erabilgarria den edo ez ikusi nahi dugu. Gatazkak konpontzeko moduari buruzko ikasketa bat litzateke, nahiz eta sarri harreman osasuntsu eta orekatuen iturri egokienak ez izan», zehaztu du Comasek. Adituaren arabera, arazo “errealak" biziz gero, ikusleak parte-hartzaileekin lotzen dira eta horrek amaieran interesa areagotzen du.

MAITASUN TOXIKOAREN TRANPA

Lotura horrek sinesmen faltsuak ere sor ditzake. «Ikerketa ugarik baieztatzen dute horrelako formatuek eragina dutela publikoak harreman pertsonalez eta maitasun-harremanez duen irudian. Oro har, erlazioen bertsio apur bat kutsatua zabaltzen dute realityek, eta hori, talde demografiko batzuentzat, baremo bat izan daiteke, gero haien bizitzetan erreferentziatzat hartuko dena», salatu du Elena Neira UOCko Informazio eta Komunikazio Zientzietako irakasleak. Izan ere, reality horietako batzuen publiko nagusia 18 eta 34 urte bitartekoa da, adin-tarte konplexua zentzu askotan.

«Formatu horiek estereotipoak indartzen dituzte; izan ere, programaren ediziotik sortzen diren profilak eta portaerak ez dira errealagoa edo osasuntsuagoa denaren arabera aukeratzen, baizik eta audientzia handiagoa sortuko duela uste dutenaren arabera, hain zuzen ere portaera oso polarizatuak eta harreman oso toxikoak izaten baitira», ohartarazi du Comasek.

Horren guztiaren arriskua da, errepikapenaren ondorioz, normalizatu egiten dela: «Ziurtzat jotzen da gatazka gogor horiek saihetsezinak eta espero izatekoak direla, eta telebistan ikusten ditugun estrategiak egokiak direla horiek kudeatzeko. Horrek baliozkotzat joko lituzke estrategia oldarkorrak, pertsonen arteko harreman osasuntsuak eraikitzeko oztopo bilakatuz», gaineratu du psikologoak.

Horrelako programen gehiegizko kontsumoak hainbat arazo ekar ditzake. «Pertsonen arteko harreman osasuntsuak ezartzeko erreferentziak eta irizpideak galtzea, pertsonaiekin etengabe konparatzea, gutxiago izatearen sentsazioa erraztea, eta, ondorioz, autoestimua jaistea, edo norberaren arazo pertsonalei aurre egiteko zailtasuna», aipatu ditu Comasek. Adibidez, Mental Health Foundationek (Britainia Handia) egindako txosten baten arabera, 18 eta 24 urte arteko lau gaztetik batek dio realityak ikusteak kezka sortzen diola bere irudiari buruz.

OSPEA PAIRATZEA

Baina formatuak ez ditu ondorioak soilik kontsumitzen duenarentzat, baita protagonistentzat ere. Errealitate berri batean bizi garenean, ohiko ingurunetik kanpo, eta bizikidetza-talde berri bat sortzen denean, 24x7 harremanetan jartzeko, baliteke «aldaketa horiek parte-hartzaileak bultzatzea agian kanpoan egingo ez lituzketen ekintzak egitera, ez hainbeste nor diren kontuan hartuta, baizik eta haien testuinguruaren arabera», aztertu du Comasek.

Programaren ondoren, aldaketa emozional desatsegin asko egon daitezke: «Lehenik eta behin, errealitate paralelo horretatik ateratzen dituzte, eta, beraz, bertan daramaten bizitzaren dolu bat egin behar dute, eta lehen zuten errutinan integratu, oraindik ere berreskuratu badezakete», ohartarazi du psikologoak, batez ere Espainia mailako pertsonaiez.

Eragina batez ere muntaketa-aretoan eraikitako pertsonaiari egindako epaiketa publikoak dakar, askotan negatiboa. Eta gero iristen da dolua asimilatzeko prozesu zaila, ospe iragankor hori lurruntzen denean eta entzuleak hurrengo nobedadean sartzen direnean. «Horrek guztiak antsietate eta depresio sintomak sentitzea errazten du, eta horrek nahasmendu bat eragin dezake ondo kudeatzen ez bada», gehitu du Comasek.

MEMEA, SOZIALIZAZIO ERAGILE

Hein handi batean, ospe hori sareetako elkarrizketa sozialean sortzen da, formatu mota horiek garatzeko eta arrakasta izateko funtsezko gunea baita. «Telebista kateek realityen alde egiten duten apustua, hain zuzen ere, emanaldiarekin batera elkarrizketa sortzeko duten gaitasunean oinarritzen da, eta horri esker, komunitatea sortzeaz gain, programaren irismena handitu eta audientzia berriak erakartzen dira, egoera jakin batzuk eragiten dituen marmar horrek liluratuta», azaldu du Neirak.

Bestalde, adituaren arabera, «polemika nahita elikatzen da; elkarrizketa ez ezik, memeak ere sortzeko aukera ematen duten gaiak erabiliz. Memeak formatu baten ospearen termometroa dira». Hain zuzen ere, programari lotutako memeak edo txantxak ezagutzeak realityaren bidez sozializatzea ahalbidetzen du, eta hori ikuslea fidelizatzeko tresnatzat jotzen dute adituek. «Pertsona askok realityari buruz hitz egiten dutenean, talde-presioa sortzen da, zuk ere ikus dezazun: saioa ikusten duzu eta taldeko kide zara, edo kanpoan zaude», ondorioztatu du Comasek.