Buru osasuna zaintzeko, ezinbestekoa da gure burua ezagutzea eta garenaren kontzientzia izatea. Hala ere, ez da nahikoa ikuspegi psikologikotik soilik begiratzea; biologiaren eta psikologiaren arteko lotura ulertzea ere funtsezkoa da. Garunak, bere egitura eta funtzionamendu kimiko eta neuronalaren bidez, gure pentsamenduak, emozioak eta jokabideak baldintzatzen ditu. Horregatik, buru osasun ona lortzeko, alderdi psikologikoa eta biologikoa uztartu behar dira.

Kontzientziaren kontzeptua hezkuntzan eta garapen pertsonalean maiz aipatzen da. Ikasleek kontziente izan behar dutela esaten da, beren jokabide eta inguruneaz jabetu daitezen. Haurtzaroan psikomotrizitatearen bidez lantzen da hori, eta ondoren gizarte-zientzien bidez, geografia eta historiaren ezagutzak eskainiz. Hala ere, galdera garrantzitsu bat sortzen da: informazioa ematea nahikoa al da kontzientzia kritikoa garatzeko? Ikasleei pentsamendu kritikoa sustatu behar zaiela esaten zaie, baina askotan hezkuntza-sistemak eredu itxi eta antolatu bati jarraitzen dio, sormena eta hausnarketa askea mugatuz. Askotan biologiaren zentzuari bidea eskaini gabe.

Psikologiaren ikuspegitik, haurtzarotik baliabide sortzaileak eman behar lirateke. Hala ere, praktikan, Lehen Hezkuntzan eta Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan teknologien erabilera eta aurrez ezarritako ereduen jarraipena nagusitzen dira. Horrek ikasleen gaitasun sortzailea apaldu dezake. Metodo berriek aldaketa proposatzen badute ere, oinarrian dagoen ikuspegia berdina bada, zaila da benetako eraldaketa lortzea. Kontziente izatea inkontzientean dagoena gainditzeko prozesua da; horretarako, norberaren autokontzeptua garatu, heldutasuna sustatu eta biologiaren funtzionamenduaz jabetu behar da.

Garunaren gaitasun exekutiboak –plangintza, antolaketa, arreta eta erabakiak hartzea– eguneroko bizitzan ageri dira. Gosaria prestatzen, adibidez, aldi berean hainbat ekintza koordinatzen ditugu; hori gaitasun exekutiboaren adierazgarri da. Gaitasun hori haurtzaroan landu behar da, eta helduaroan narriadurak antzemateko adierazle izan daiteke. Hezkuntzak, beraz, oinarri sendo eta eraginkor bat eskaini beharko luke, irakasleak eta ikasleak metodologia kontziente eta egituratu batean trebatuz.

Kontzientziaren eta inkontzientearen arteko bereizketa ere garrantzitsua da. Kontzientzia gure buruaz eta kanpoko errealitateaz dugun ezagutza da; inkontzientea, berriz, zuzenean kontrolatzen ez ditugun desira, oroitzapen eta prozesu mentalen multzoa. Psikoanalisia eta ondorengo korronteek inkontzientearen existentzia azpimarratu dute, eta gaur egun ere onartzen da prozesu mental askok modu automatikoan jarduten dutela. Inkontzienteak garuneko hainbat eremurekin du lotura, hala nola erraboil errakideoarekin (funtzio autonomoak), zerebeloarekin (mugimendu eta ikaskuntza ereduak) eta sistema linbikoarekin (emozioak eta oroitzapenak).

Azken urteetan, teknologiaren erabilerak hezkuntzan eta eguneroko bizitzan izan duen eragina eztabaidagai bihurtu da. Gailu digitalek informazio azkarra eta informazioaren eta komunikazioaren teknologietako gaitasunak eskaintzen dituzte, baina arriskuak ere badituzte: arreta-galera, kontzentrazio-arazoak eta memoria aktiboaren erabilera murriztea. “Kanpo-memoria” delako fenomenoa agertu da; informazioa gailuetan gordetzen dugu, ez burmuinean. Horrek ez du berez kalterik eragiten erabilera arduratsua bada, baina tresna osagarri izan beharrean ordezko bihurtzen bada, garunak gutxiago entrenatzen du oroimena.

Ez dago frogatuta teknologia berriek dementzia zuzenean eragiten dutenik. Hala ere, estimulazio kognitibo eskasak, ariketa fisiko eza, harreman sozialen murrizketak eta estres kronikoak arriskua handitu dezakete. Irakurtzea, arazoak ebaztea eta hizkuntzak ikastea bezalako jarduerek garuna aktibo mantentzen dute eta babes-faktore dira. Beraz, gakoa ez da teknologia bera, baizik eta nola erabiltzen den.

Garunaren osasunak oinarri biologiko sendoa du. Glukosa da bere energia-iturri nagusia, eta egunean 120-140 gramo inguru behar ditu. Baraualdi edo egoera berezietan, gorputzak zetosi-prozesuak ere erabil ditzake. Proteinak eta gainerako mantenugai esentzialak –bitaminak, mineralak, gantz-azidoak– ere beharrezkoak dira. Ez dago burmuinak isolatuta behar duen proteina kopuru zehatzik, baina dieta orekatuak funtsezko 40 mantenugai inguru bermatu behar ditu.
Glutationa bezalako antioxidatzaileek zelulak babesten dituzte erradikal aske eta substantzia kaltegarrien aurrean. Gibela da haren ekoizpenean giltzarri, baina zelula guztiek sintetiza dezakete. Bestalde, melatonina, serotonina, endorfina eta oxitozina bezalako hormonek eta neurotransmisoreek ongizate emozional eta kognitiboan eragiten dute. Elikadura desorekatuak edo bizimodu osasungaitzak apatia, arreta falta edo memoria-arazoak sor ditzaketela kontuan hartu behar dugu.

Une honetan, kontzientzia eta inkontzientzia tartean hartuta, suprakontzientziaren kontzeptua aztertzea interesgarria da. Ikuspegi espiritual eta transpertsonaletatik, kontzientziaren maila zabalago edo sakonago bat litzateke, non pertsonak unibertsoarekiko batasuna sentitzen duen. Ez dago zientifikoki egiaztatuta, baina meditazio eta espiritualtasun praktiketan ageri da. Batzuek barne-proiekzio psikologikotzat hartzen dute; beste batzuek, berriz, errealitate sakonago batekin lotura gisa.

Energiaren ikuspegitik –eta, beraz, emozioen ikuspegitik–, tradizio askok gizakia ez dute gorputz fisiko hutsera mugatzen; energia-sistema bat ere bagarela diote. Txakrak, aurak edo bestelako kontzeptuak horren adierazpen dira. Ikuspegi horren arabera, kontzientzia ez litzateke soilik garunaren jardun mekanikoa, baizik eta dimentsio zabalagoetara heda daitekeen fenomenoa. Hala ere, ikuspegi hori ez da zientziaren esparruan ikertu –ikertzen ez duenari buruz zientziak ezin du ezer baieztatu–, baina antzinatik ezaguna da.

Ondorio nagusia da buru osasuna ikuspegi integratutik ulertu behar dela. Hezkuntzak pentsamendu kritikoa, gaitasun exekutiboak eta sormena sustatu behar ditu. Teknologiaren erabilera orekatu eta kontzientea beharrezkoa da, memoria eta arreta gaitasunak gal ez daitezen. Elikadura egokiak eta bizimodu aktiboak garunaren funtzionamendua babesten dute. Kontzientzia lantzea –norberaren jokabide, emozio eta pentsamenduen jabetza– garapen osasungarriaren giltzarrietako bat da.

Azken finean, ez da teknologiaren edo kanpoko faktoreen errua soilik; gure ohiturek, elikadurak, hezkuntza-ereduak eta kontzientzia-mailak baldintzatzen dute gure garunaren eta buruaren osasuna. Ikuspegi orekatu, kritiko eta integratzaile batek lagundu dezake garapen kognitibo eta pertsonal sendoagoa lortzen. •