Yasnaya Elena Aguilar Gil (1981, Ayutla, Oaxaca, Mexiko) mixe etniako hizkuntzalari eta idazlea da. Abiapuntu akademiko horretatik abiatuta hizkuntzen zapalkuntza eta ordezkapenei buruz egin izan dituen artikulu eta liburuek mundu osoko aitortza ekarri diote. Bartzelonako Kultura Garaikideko Zentroan egin berri duen egonaldia Euskal Herrira bisita labur bat egiteko baliatu du, bere hizkuntzan lantzen ari diren irakaskuntza-egitasmoei Garabide Elkarteak emandako bultzadarekin lotuta.

Katalunian egonaldia, Euskal Herritik pasa, zer alde ikusi dituzu Mexikoko hizkuntzen eta Europako txoko honetakoen artean?

Guza asko ikasi eta zenbait ideia berregokitu ditut, guk ez dugun eztabaida bat baitago.

Zein da hori?

Estatuko hizkuntzarekiko harremana. Nik uste nuen estatudun hizkuntzak eta estatu gabekoak zeudela. Eta hizkuntza bat izan liteke estatuduna eta estatugabea. Los Angeleseko gaztelania, esaterako. Hango etorkinen seme-alabekin berbetan, gaztelania ama-hizkuntza gisa jaso dute, eta nik mixeerarekin izandako esperientzien antzekoak izan dituzte. Hau da, gaztelania Ameriketako Estatu Batuetan (AEB) estatu gabeko hizkuntza da; Mexikon estatudun hizkuntza, eta Madrilen estatu asko daukan hizkuntza.

«Egin espainolez» esatea zapalkuntza da Euskal Herrian, eta ingelesarekiko erresistentzia Puerto Ricon. Berdin frantsesarekin, Quebecen.

Ni ez naiz sehaskatik elebidun, gero hartu nuen espainiera. Komunitatetik irtetean eta unibertsitatean, ohiko hizkuntza nuen, baina oso zaila zait gaztelania nire hizkuntza bezala ikustea. Asko idazten dut gaztelaniaz, baina nire buruko mapan ikusten nuen nire hizkuntzari eraso egiten zion hizkuntza bezala. Latinoamerikako ezkerreko jende askok uko egiten zion ingelesa ikasteari, inperioaren hizkuntza omen. Trumpen hizkuntza da, baina Pantera Beltzena ere bai, kolonizazioari aurre egiten eta arrazismoaren kontra ari diren jende mordo batena ere bai. Hizkuntza guk uste duguna baino askoz gehiago da.

Kasu hizkuntza soilik dela esaten dutenekin, ideologiarik gabe.

Horixe. Batzuetan ohartzen zara atzean badela ideia edo aurreiritzi sorta bat, hizkuntzalaritzarekin zerikusirik gabeak. Gaztelania, estatuduna eta estatugabea ere bada. Lekuaren arabera, hiztunen egoera soziolinguistikoa asko aldatzen da. Uneotan AEBn familiak atxilotzen ari dira, paperak izanda ere, kalean gaztelaniaz entzun dituztelako.

Ingelesaren hegemonian, prestigiorik gabeko hizkuntza da gaztelania. Baina handik hegoaldera, Mexikotik Txilera, espainierak dauka prestigioa bertako hizkuntzen aldean.

Aldi batez, gaztelaniaz bikain egin nahi nuen. Ohartu nintzen oso nekeza zitzaidala, gaztelaniak obsesioa duelako generoa markatzen. Nire izeba-osabei kosta egiten zaie, mixeeraz ez baitago halakorik. Niri ere, filologia hispanikoa ikasita, kosta egiten zitzaidan komunztadura. Mutil baten izenarekin hasi esaldia baina femeninoz amaitzea, eta are gehiago ideia abstraktuak badira. Frustrazioa zekarkidan. Orain, kontzientzia hartuta, akatsa egitean esaten dut: hara, hortxe mixeera!, «zure espainieratik ezabatzen saiatu zinen, baina hementxe nago». Nik kolpeak jaso nituen mixeeraz egiteagatik, azkenetakoa izan nintzela uste dut, gaur ez da halakorik gertatzen. Orduan trantsizio garaia zen, dibertigarria ere bazen, «egin mixeeraz irakaslea ohartu gabe».

Badago horren inguruan diskurtso berri bat narratiba historikoa birplanteatzen duena: hizkuntzen galera inperio espainiarrari egotzi ordez, gerora sorturiko Latinoamerikako estatuen ardura gisa aurkezten du. Noski, hori kolonialismoa zuritzeko argudio bihur daiteke, eta, euskaldunontzat, Espainiak sekula hizkuntzarik zapaldu ez duen gezur hori berriz indartzea da.

Inork ez du ukatzen Espainiaren jardun kolonizatzailea. «Zibilizatzailea», esaten diote. Oso arriskutsua da argudio hori, segidan berehala baitator honakoa: «Hara, ikusten? Ez ginen hain gaiztoak izan». Pocahontasen kontakizuna (John Smith lehen kolono ingelesaren bizia salbatu zuen indigena), ingelesen aitzakia da esateko espainiar kolonizazioa izugarria izan zela eta eurak ez zirela hain zitalak. Orain espainiarrek esaten dute ez zirela ingelesak bezain zitalak izan, lehian baleude bezala nor izan den okerragoa. Mexikori buruz «unibertsitateak eta ospitaleak» eraman zituztela azpimarratzen dute beti, ezkutatuz erabateko genozidioak egon zirela.

Beraz, esatea ez zutela hizkuntza ezabatu... Bada ez, izugarria izan zen hura. Mixe biztanleria ez zen berreskuratu 1970eko hamarkadara arte. Ez zirela erabat tematu hizkuntzarekin? Jada gutxienekoa zen. Gero Estatua ezartzea kolonialismoaren segida izan zen. Kreole taldetxo bat ziren. Kreoleen, kolonizatzaileen ametsa zen hura. 1820an, Mexikoko biztanleen %70ek hizkuntza indigena bat egiten zuten. Egun, %6 gara. Beraz, beste inperio eta konkista batzuen aldean, nazio-estatuarentzat hizkuntza bada garrantzitsua, eta garai hartan boterea zeukaten kreoleen hizkuntza ezarri zen.

Inperioak estraktibismoa nahi du, ondasunak ateratzea eta bertakoak sumisioan mantentzea. Estatu modernoak herri bakarrak nahi ditu, gainerako herritarrak asimilatuz.

Munduko kasu batzuk bisitatu ditut hasierako galdera bat nuelako. Estatuari buruzko kontura hizkuntzaren bidez iritsi nintzen, ez nuen zientzia politikoa ikasi. Bi galdera sinple nituen: lehena, zergatik hiltzen dira hizkuntzak? Eta bigarrena, zergatik orain eta ez historiako beste une batean? Gerrak, inperioak, konkistak... dena gertatu da historian zehar. Eta horrek ez du hizkuntza aniztasuna arriskuan jarri. Ez zait nahikoa ingelesa lingua franca izatea hizkuntzen heriotza azaltzeko. Orduan hasi nintzen ulertzen Estatuaren eginkizuna. Estatuarentzat elebakartasuna erlijioa da, nortasun nazionala eratzeko oinarria da. Jorubak danierak baino lauzpabost aldiz hiztun gehiago ditu. Ez dut ikusten daniarrik esaten, «zeinen hizkuntza itsusia dudan, bokal gehiegi ditu, gutxitxo gara, ez diet seme-alabei irakatsiko». Globalizazioarentzat alferrikakoa da daniera. Baina inork ez du halakorik esaten, estatu bat duelako atzean. Samiera eta finlandiera familia berekoak dira, baina samiera indigenatzat hartzen da, eta finlandiera ez, estatua baitauka. Elementu hori globalizazioa baino garrantzitsuagoa da. “Globalizazio hitza” ez dut gustuko, Japonian ez dute mixe kultura ezagutu, ez du horretarako balio izan, baizik eta Coca-Cola gure azken komunitateraino irits dadin. Eta hori globalaren kontrakoa da, kultura bakarraren, monokulturaren hegemonia da.

Horrek dakar ere kategoria orokor bezala hauspotzea «indigena» kategoria.

Mexikon, «indigena» kategoria, kategoria kultural bezala erabiltzen da, esentzia baten gisa. Baina nik zer lotura dut Japoniako ainu indigena batekin edo Norvegiako sami batekin? Ezer ez. Ziurrenik lotura handiagoa dut Oaxacako mendiko emakume mestizo batekin. Eta, aldiz, haiekin indigena naiz. Niretzat garrantzitsua da indigena kategoria deskulturizatzea eta politizatzea. Ez esentzia bezala, gehiegi esentzializatzen gaituzte. Duela bederatzi edo hamar mila urte gertatu zen artoa etxekotzea. Lagun zapoteka batek dioenez, bederatzi mila urte daramatzagu zapoteka izaten, eta horietatik bostehun «indiar» izan gara eta beste berrehun «indigena». Horrek etorkizun desberdin bat pentsarazten digu, berriz ere mixe edo inuit izateko, eta ez indigena.

Jendea asaldatu egiten zen, «indigena izateari utzi nahi diozu?» galdetzen zidaten. Eta nik baietz, baina mixe izateari utzi gabe. Desberdindu behar ditut batengatik edo besteagatik gertatzen zaizkidanak. Eskolan mixeeraz egin eta jotzen banaute, mixe izategatik gertatzen da? Ez, indigena izateagatik da.

Behinola COLMIX gure kolektiboan hain geunden haserre indigena kategoriarekin, traola bat egin genuela esaten, «mixea naiz, ez indigena». Baina ohartu nintzen, halaber, ez zela aski zapalkuntza ez aipatzea, hura amai dadin. Nik aipatzen dut indigena naizela zapalkuntzaz mintzatzean, baina ez kulturari buruz. Ez dut musika indigena esaten, esentzializatzen dituen kategoria hori baino aberatsagoak direlako herri horien musikak. Aldiz, hitz egiten dut herri indigenen erresistentziaz, horrek artikulatzen duelako egoera.

Indigena hitzarekin dugun harremana konplikatua da. Batzuetan erabiltzen dut, eta, beste batzuetan, ez. Asko hitz egiten da kosmobisio indigenaz, nik ez dut sinesten. Desberdina da, noski, Mexiko hirian kalean saltzen, polizia indarkeria jasaten bizi den mazahua neskato batekiko, behin eta berriz «india» deitzen diotena. Hark ezin du ez ikusiarena egin kategoria horren aurrean. Baina guk, beste herri mixe eta zapoteka batzuek inguratuta bizi garela, bai. Nire amonak ez zuen hitzik indigena esateko. «Ez dakit zer den, ni mixea naiz», zioen. Ardura duena da mixea zaren ala ez, ez indigena ote zaren. Orain, nire amonaren narratiban mixe kategoria egoteak, eta ez indigena, ez du esan nahi zapalkuntza sistemak eragin ez zionik gorputzean, lurraldean eta erabakietan.

Guarania da salbuespena?

Oso kasu interesgarria da eta gertutik ikusi nahiko nuke. Niretzat ez da asko esatea hizkuntza bat ofiziala dela. Polemikoa izango da, baina ez dut ofizialtasunik nahi.

Bueno, izenak izen, hizkuntza eskubideak dira gakoa.

Nire borroka da inori ez urratzea giza eskubideak egiten duen hizkuntzaren ondorioz. Giza eskubideez ezin da gozatu hizkuntza eskubiderik gabe. Oinarrizko adibide bat emateko: bizitza eta osasun eskubidea. Zure lurraldean medikura bazoaz, diagnostikorako berebizikoa da zure sintomak, minak azaltzea. Los Angeleseko zapoteka familia bat ospitalera joan zen, semea gaixorik zegoelako. Medikuak, gaztelaniaz zekitelakoan, azaldu zien haurrari hainbat tanta eman behar zizkiotela. Ez zen ulermenik egon, eta amak dosiaren bikoitza eman zion. Haurra gaixotu egin zen, eta zerbitzu sozialek umeen zaintza hartu zuten. Eta gero, haiek itzultzeko borroka etorri zen. Hizkuntza eskubiderik gabe ez dago osasun eskubiderik.

Tomas Lopez mixteko abokatuak dioenez, hizkuntza eskubideek ardazten dituzte eskubideak. Esaterako, epaiketa justu baterako eskubidea. 2011 arte, Oaxacako preso indigenen %91k ez zuten interpreterik izan. Kafkaren nobelan bezala, askok ez zuten jakin zergatik epaitzen zituzten ere!

Interpretearena ere marka da. Gehienetan, elebiduna ere baden hizkuntza gutxituko hiztunari galdetzen dio elebakarrak ea interpreterik behar duen.

Bai, itzulpenarena ere hor dago. Nire herrian ez genuen iturri bateko ura hartzerik izan luzaroan. Agintariengana joan ginen. Elkarrizketa mahaian, Uraren Batzorde Nazionaleko funtzionarioak eta abar. Komunitateko jendea, zaharrak batez ere, ura guretzat zer den azaltzen saiatzen zen. Esaten zuten, «iturburu bakoitzak badu zaintzen duen suge bat, eta hura errespetatu behar da, ura bizitza da». Hau da, kosmobisiotik azaltzen saiatu ziren zergatik zen gaia garrantzitsua eta zergatik zegoen gaizki iturburu bati dinamita jartzea. Funtzionarioak erdi lo zeuden, gutxiespen aurpegiz begira, «jende hau eta pentsamendu magikoa!». Une batean, abokatua eta biok ura edukitzeko giza eskubideaz mintzatu ginen, parametroak emanda esan genien zein eskubide urratzen ziren, edateko ura eskuragarri izatea eta abar. Horrela baino ez zen abiatu elkarrizketa.

Gertatu izan zait giza eskubideez eskarmentu handia duten lagunek hizkuntza eskubideez askorik ez jakitea. Hezkuntza egitasmo bat adibidez, asimilaziorako bidea izango da, bertako hizkuntzan gauzatu ezean.

Eta hori gabe mundutik aparte egongo dela pentsatzea. Mundutik aparte egon dena tradizio kolonialista, kapitalista eta patriarkala izan da, aniztasuna kudeatzea oso zail zaiolako. Bat-aren kultura da munduaren bertsio bakarra inposatzea, jainko bakarra, hizkuntza bakarra. Oso bazterreko eta irekitasun gutxiko tradizioa da, munduak daukan aniztasunari erreparatuz gero. Ezagutzak transmititzeko hizkuntzan oinarritutako bi bide egon dira. Batetik, idazkera dago. Bestetik, nire tradizioaren ezagutza batzuetara iristeko, memoriaren tradizioa behar dut. Hortik munduaren sorrerari buruzko kontakizun bat iritsi ahal zait, baina baita haziak nola hautatu eta erein ere, idazkerak ere hizkera teknikoa eta literatura izan ditzakeen gisa berean. Zergatik deitoratzen dugu hainbeste analfabetismoa, eta ez ahozko tradizioaren zaindariak galtzea?

Horregatik maite ditut bertsolariak. Entzuteko aukera izan dut, eta zoragarria iruditzen zait. Mendebaldea ez da beti horrelakoa izan. Homero efektua deitzen diot: sormena jabetza indibidualaren ideiarekin nahasi zen, burgesiaren sorrerarekin batez ere. Aurretik, gure unibertso poetiko eta literarioa komuna zen. Condoy jainko mixearen kondaira, norena da? Inork esan dezake berea dela? Ez, mixe herriarena da. Egun Iliada erosi eta Homero dakar azalean, baina galdu zen unibertso narratibo baten zati bat baino ez da. Ziur gehiago ere bazeudela, askok kantatuko zuten, baina norbaitek milaka bertsiotatik hori idatzi zuen. Ibaiari argazkia egin eta ibaia dela pentsatzea bezala da. Bakoitzaren kondairak jabego komunala zeukan. Horregatik maite ditut juglareak. Koblakarien poesia, bardoena, bertsolariak, jabego komuneko tradizio baten egileak. Tradizio hori ez zen idazkeratik pasatzen.

Ados ahozkotasunaren garrantzian. Berriki, AEBn ezagutu dut idazkerari uko egiten dion eskola indigena bat, hizkuntza elementu sakratu bezala ikusten dutelako. Beren erabakiarekiko errespetuz, nire ustez galdera ez da idatzi ala ez, zein hizkuntzatan idatzi baizik, 2026ko eskola batez ari bagara. Herriko berezko hizkuntzan idatzi ezean, espainieraz edo ingelesez, baina idatziko da.

Ados nago zurekin. Eskola hor badago, instituzio bezala, biziberritzeko berebizikoa da, bizi garen mundu kapitalista honetan alfabetatzea baloratzen da. Gero, ohartzen naiz nik Wikipedian bilatu eta irakurtzen dudana, gero eta jende gehiagok TikTok-en edo beste sareren batean bilatzen duela; informazioa bilatzeko etsigarria zait bideoan zein zatitan dagoen jakitea, eta idazkuntzan berehala aurki dezaket. Paradoxikoki, inpresioa dut Mendebaldeko gizartea ere desalfabetizatze bide batean dagoela.