Hau bizitzea al da? Etienne de la Boetie jurista frantziarrarentzat (1530-1563), borondatezko eta halabeharrezko morrontza ororen aurrean, galdera hori egin behar zen etengabe. Edonork eta edonoiz egin zezakeela azpimarratzen zuen, askatasunerako grina piztu nahian. Bada, bost mende geroago, egungo presakeria, sineskeria, biolentzia eta morrontzen aurrean, galdera berrartzeko deia egiten digu Marina Garces (Bartzelona, 1973) pentsalariak: hau bizitzea al da? Eta ez bada, nola eraiki bizitza eta herri bizigarriagoak?

Filosofia «modu ironikoan» erabiltzea gustatzen zaio Garcesi, eta beste hainbat galdera eta metafora zirikatzaile ere proposatzen ditu bere idatzietan. Zorionez, hemendik aurrera horietako asko euskaraz ere irakurtzeko aukera izango dugu, Olatz Mitxelenak “Ilustrazio erradikal berria” eta “Promesaren denbora” liburuak euskarara itzuli baititu -aurretik “Filosofia amaitu gabea” ere itzuli zuen-. Badalab, Jakin, Euskalgintzaren Kontseilua eta TEKS erakundeek bultzatuta egin da honako itzulpena, “Denbora bizigarri baterako” izenburu orokorrarekin.

Horren aitzakian, Euskal Herrian hitzaldi-bira egin berri du. Hori aprobetxatuz, harekin egon gara, Donostiako Tabakaleran.

Zure hiru liburu euskaratu dituzte jada. Zein da itzulpenen potentzial politiko eta filosofikoa? Eta, zehazki, zer esan nahi du euskarara itzultzeak?

Norbaiten pentsamendua norbere hizkuntzara itzultzeko esfortzua eta lana egiten denean, liburu bat ekoiztea baino zerbait gehiago egiten da. Egile horrekiko lotura bat sortzen da, lotura komunikatibo edo akademiko soilaz haragokoa: testuinguru soziokultural, pentsamendu-mundu eta argitalpen-proiektu batekin lotzen da. Nire kasuan, lotura horren joskintzan laguntzen ahalegintzen naiz beti. Hau da, zerbait itzuli dela jakiteaz gain, ahal dudan neurrian, atzean dauden pertsonak ezagutzen saiatzen naiz, horrek elkarrizketarako testuinguru berriak irekitzen dituelako.

Beste modu batera egin genezake: denok ingelesez hitz egin, irakurri eta komunikatzeko aukera izango genuke. Baina hor gauzen izatea mezuaren edukira murrizten arituko ginateke. Eta nik uste dut inongo genero, ezta filosofia ere, ez dela eduki bat bakarrik: harremanen, egoeren, ekonomien, hizkuntzen eta abarren sare bat da.

Gainera, itzulpena hiztun eta irakurle kopuru txikiagoa duten eta politikoki minorizatuta dauden hizkuntzetara egitea are garrantzitsuagoa da. Ez bakarrik babes edo posizionamendu politikoagatik, baizik eta itzultzeko ahalegina gutxien egin behar den lekua dela dirudielako: gazteleraz edo dena delakoan irakur badaiteke, zertarako itzuli? Badirudi tamainaren eta politikaren araberakoa dela baztergarri izatea. Orduan, hor, gure hizkuntzetatik topaketa bat egiteko aukera aldarrikatzea ekintza kultural, politiko eta filosofiko oso garrantzitsua iruditzen zait.

«Ez dira betiko garai onenak...», dio euskarazko abesti ezagun batek. Zuk egungo denborak «hilondoko» edo «postumo» bezala ezaugarritzen dituzu. Zergatik?

Heriotzaren ondoren bizitza dagoela adierazteko [Barreak]. Hil ondoren liburuak argitaratzen dituzten autoreekin gertatzen den bezala. Nire irudipena da gure oraina aspaldi ari dela kozinatzen.

Jada denbora asko daramagu aro baten amaierarekin zerikusia duen zerbait esperimentatzen. Zibilizazio-krisi batekin lotuta dago, era askotako sostengaezintasunekin: ekosistemak, ingurumena, energia... Azken batean, bizitza bera. Orduan, ikusten dugu badela zerbait, ez hainbeste bizitza biologiko hutsa, baina bai “bizitza” deitzen diogun horri dagokiona, auzitan dagoena.

Eta auzitan dago, batez ere, aukerak ixten ari direlako. Thatcherren “Ez dago alternatibarik” lelotik gaur egungo apokalipsi jarraituetara, uste dut hilondoko egoera horren iraupen luzeko egosketan gaudela.

Prozesu horretan, zure hitzetan, «dena bukatzen deneko garaia da gurea, baita denbora ere». «Noiz arte?» omen da galdera nagusia.

Bai. Modernitatearen galdera klasikoa “norantz?” zen. Etorkizunerako begirada zen, eta dena horrantz mobilizatuta zegoen, gizadiaren historiaren onerako eta txarrerako -izan ere, gaur egun oso ondo dakigunez, etorkizuneko aurrerapen, oparotasun eta hazkundearen izenean indarkeria asko ere gauzatu da-. Nik esango nuke hilondoko aldi honen biraketa historikoa, hain zuzen ere, “norantz” galderatik “noiz arte” galderara pasatzea dela.

“Noiz arte” galdera bi modutara formulatu daiteke. Bata botere mota bati obeditzean datza: noiz arte utziko didazu jolasten, noiz arte iraungo du otordu honek... Beti dago norbait gure ordez erantzun dezakeena eta gertatzen ari den horri amaiera eman diezaiokeena. Beraz, galderan morrontza inplizitu bat dago. Boterearen delegazio hori gaur egun gure bizitzako alderdi askotan gertatzen ari da, energiatik hasi eta pentsio edo zerbitzu publikoetaraino. Norbaitek etengailua sakatu ahal izango balu bezala da: «osasun publikoa amaitu da», «unibertsitate publikoa amaitu da», «iturria itxiko dugu»... Galdera da: nori eman diogu botere hori?

Bestetik, iraunkortasunari lotutako “noiz arte” dago. Sumatzen dugu eredua ez dela jasangarria, kolapsatzen ari dela -gure garaiko beste iruditeria boteretsu bat-. Baina ez norbaitek horrekin amaitu dezakeen zentzuan, baizik eta badela zerbait, bere kabuz sostengaezina dena, planetaren iraunkortasun-mugak gainditu ditugulako edo sistemak bere burua birsortzeko baldintzak gainditu dituelako.

Bi begirada horiek elkarrekiko ez dira guztiz arrotzak, elkar elikatzen dute eta errealitatean kolaboratzen ari dira. Zertan? Amaiera motaren bat berehalakoan etor daitekeen pertzepzioan, izan era akzidentalean edo modu diktatorial eta inposatuan.

Palestinako genozidioa horren erakusle konkretu eta gordina da, ezta? «Mugarri» hitza erabiltzen da askotan.

Bizi garen gertaeren abiadura eta segida etengabe honetan, interesgarria da inflexio edo errebelazio puntuak adierazi ahal izatea. Mundu bat edo denbora bat kartografiatzeko mapa batean banderatxoak jartzen direnean bezala.

Palestinako historia ez da gaur hasi. Ezta kolonialismoa, erlijioen gerrak edo lurraldeen lehiak ere. Hau da, egungo Palestinaren suntsipenerako baldintzak historikoak dira, eta geopolitikaren aurreko etapa eta mundu askotan agertzen dira, baita mendebaldeko aurreko kulturen eraketan ere -ildo horretan, ez ditut bestelako genozidio eta biolentziaren adierazpen lazgarri, neurrigabe eta onartezinak gutxietsi nahi, ez dut minen eta suntsipenaren hierarkia bat egiterik nahi-. Baina izaten dira guztiaren izateko arrazoia kondentsatzen duten espazio-denborak. Ez erabat berriak direlako, baizik eta inflexio puntu bat markatu eta ustez bizitzen ari ginena errebelatzen dutelako. Uste dut Palestina hala izaten ari dela.

Bistarazte horrek ez du neurriko erreakziorik pizten, ordea. Ezin horretan, «analfabeto ilustratuak» garela diozu.

Horrekin paradoxa bat adierazi nahi nuen: zer gertatzen da letretarako sarbidea dugunean, eta, aldi berean, horrek ez digunean elkarrizketarako, eztabaidarako edo mundu horiek eraldatzeko ahalmenik ematen? Izan ere, borroka ilustratuen nolabaiteko garaipena lortu dugu -hau da, hezkuntza gutxi-asko publiko, unibertsal eta doakorako sarbidea guztiontzat-, eta, hala ere, ezin izan dugu berdintasunez planteatu zer pentsa, esan eta egin dezakegun.

Hor barne-haustura bat dago: nolatan egin dezaket hain gutxi hainbeste jakinda? Nola da posible Palestina eta beste hainbat kasu egunero gure begien aurrean ikustea eta hain inpotenteak izatea? Uste dut indar kolektibo eta pertsonal asko amildegi handi horretan galtzen direla, maiz baita bizitzeko gogoak ere. Dakigunaren eta egin dezakegula pentsatzen dugunaren artean irekitzen den zulo horren ondorioz, kolapso mental eta animiko handiak sortzen dira.

Tentsio horretan, ihesbideetara jotzeko tentaldia izaten da askotan.

Bai. Nik uste dut gaur egun orainaldian bizitzea erresistentzia ekintza bat dela, etengabe bizigaitzak diren aurpegi askoren aurrean jartzen gaitu eta. Jende askok ez du eutsi nahi edo ez du eusteko eta konplizitateak aurkitzeko modurik, eta orduan ihesbideetara jotzen du.

Ihesbide horiek ez dira eraldaketarako hartzen diren bidezidorrak, baizik eta era askotako eskapismoak, beste garai batzuetarantz eramaten gaituztenak. Horretarako errepertorioak, berriz, ez dira gaur asmatutakoak. Gizateriak betidanik egin du hori eta, ziur aski, modu posible askotan egiten jarraituko du: nola ihes egin jasanezinetik, nola aurre egin itxaropen faltari... Alde horretatik, interesgarria da ikustea nola, iraganak ez ezik, mundu-ikuskerak ere berreskuratzen diren: mota guztietako pentsamendu mitikoak itzultzen dira, espiritualtasunak, destino armatuekiko sineskeriak...

Galdera da ea hori ilusiotik gertatzen den edo kalkulu bat dagoen. Eta nik uste dut, agian beste garai batzuetan ez bezala -ez iraganeko pertsonak inozoagotzat hartzeko, baina, hain zuzen ere, dagoeneko ilustrazio asko igaro ditugulako-, gaur egun ikuspegi anti-historiko batzuekiko atxikimendua oso kontzientea dela. Ez da itsu-itsuan egiten. Hau da, ziur nago Lurra laua dela esaten duenak badakiela ez dela laua. Terraplanistek planetaren argazkia ikusi dute. Engainuak direla esan dezakete, baina bizi garen planetaren forma kanpotik ikusi dute jada. Horren ondorioei muzin egin diezaiekegu, berriro mundu mitiko baten parte izan nahi dugulako, baina hor egon nahia jada bilatua da. Nik uste dut gaur egun gure mundu historiko eta materialaren nolabaiteko biluztasunetik ihes egiteko modu asko kalkulatuak direla: «Egia izan edo ez, ni hobeto nago horrela».

Orduan, hemen zailagoa da kontra egitea, ez baitago ezer argitzeko. Azkenean, berdin dio zer den egia. Fake news-ekin gauza bera gertatzen da: gezurra da, baina, era berean, dagoeneko ez da benetan gezurra ere, hori onartzen duena jada ez dagoelako egia-gezurra jokoan. Eta orduan berdin da egiarekin -datuekin, frogekin...- erantzutea. Izan ere, arazoa ez da horren berri ez duela, baizik eta hortik ez bizitzeko hautua egin duela.

Horren aurrean, lur hartzeko deia egiten duzu, nahi ala nahi ez «konpromisoan jarrita» gaudela gogoraraziz. Kontzeptu deigarria iruditu zait, normalean kutsu negatiboa izaten baitu: «Ez zaitut konpromisoan jarri nahi...».

Askotan, konpromisoaren edo aktibismoaren zentzua eskolaz kanpoko jarduera bat balitz bezala ulertzen da: norberak nahi duelako egiten du eta norberak nahi duenean egiteari utz diezaioke. Tradizio bakoitzak modu batera esango du, baina funtsean konpromisoa adimen edota borondate baten ondorioz eratortzen dela azaltzen da: adimen batek bizi den munduko zerbait ulertzen du, eta horrek ekiteko borondatea sortzen dio, kontzientzia hartze horri erantzunez.

Egiaz, subjektu hori mundutik kanpo eraikitako fikzioa da, joko-zelaian sartu eta irten daitekeen jokalaria balitz bezala. Baina bizitza ez da horrelakoa: mundua gu egiten gaituzten harremanen multzoa izanik, gu, neurri batean, harreman horien emaitza gara; beste neurri batean, horien eraldaketarako kausa.

Orduan, konpromisoa birpentsatzerakoan hori aintzat hartu behar da: beti jokatzen ari gara, inoiz ez gara jokalekutik kanpo egon. Alegia, ez dago gure bizitzako zero punturik eta, beraz, ez dago irteerako aterik ere. Beste kontu bat da nondik onartzen ditugun joko horren baldintzak. Nahi ala nahi ez jokalekuan ibiltzeak ez du esan nahi jokoak beti berdina izan behar duenik, ezta arauak beti gure ordez ezarri behar dituztenik ere.

Beraz, konpromisoa, hartu ez ezik, jaso egiten da. Hau da, dagoeneko konpromisoan jarri gaituzte, baldintzatzen gaituzten harreman sare konplexuekiko erlazioan gaude: oinordetzan jasotako gure munduekin, gure lotura afektiboekin, aukeratu ez ditugun ideia jakin batzuekin, hizkuntza batzuekin, garai historiko batekin... Inork ez du erabakitzen zein urtetan jaioko den. Hasteko, inork ez du jaiotzea erabakitzen! [Barreak]. Eta hortik lotura politikoenetara.

Hortik pentsatzen badugu, uste dut konpromisoaren kontzeptua asko aberasten dela: inplikatutako subjektu bat, eraldatu nahi dituen harreman horien parte ere badena... Eta ez agertoki huts baten gainean planifikatzen duen eraikitzaile bat. Gakoa konpromisoan jarria izateko irekitasuna izatean eta konpromisoak hartzean datza; ekitean, baina baita jasotzean ere.

Konpromiso hori garatzeko, «ilustrazio erradikal berria» proposatzen duzu. Zer esan nahi du horrek?

Ilustrazio erradikal bat birpentsatu eta eguneratzea, ez gizartearen edo zibilizazioaren proiektu bezala ulertuta, baizik eta garai bakoitza egituratzen duten sineskeriekiko intsumisio jarrera erradikal gisa. Hortaz, ez naiz XVIII. mendeko mugimendu ilustratu europarraz bakarrik ari. Gizateriaren historian ilustrazio asko izan dira eta daude. Niretzat, jakintzen arkitektura jakin bat eta horri dagozkion hierarkia, zapalkuntza, bazterketa eta menderatze formak auzitan jartzen diren edozein momentu da. Une batzuetan, talde edo gizabanako horietako batzuk artikulazio horretatik ateratzen dira, eta beste angelu batetik harreman horrek indarkeria-forma jakin bat sostengatzen duela ikusten dute. Orduan, ziurtasunak sinesmen gisa eta jakintzak dogmatismo gisa agertzen dira. Mundu horien barruan eta aurka distantzia bat irekitzen da, eta mundua ulertzeko eta politika egiteko bestelako aukerak zabaltzen dira. Azken batean, horri eusten dion harremanen multzoa birpentsatzekoak.

Foucaulten ildotik, jarrera erradikalki kritikoa bilatzen da. Eta kritikak mundu bat krisian jartzearekin du zerikusia. Jarrera ilustratuaz hitz egiten dudanean, dominazio jakinetan sostengatzen diren mundu horiek -eta horren atzean dauden jakintzak eta erakundeak- krisian jartzeaz ari naiz.

Hori «komunean» egin behar dela diozu. Ñabartzen duzunez, ez da espazio edo komunitate zehatz bat. Zer da, orduan?

Fikzio liberal-indibidualaren arabera, ez dago arazo komunik. Badaude arazo indibidual batzuk komunean negoziatu behar direnak, baina ez dago komuna den arazorik. Komunetik pentsatzea justu kontrakoa da: gizarte oro arazo komunetatik abiatzen da.

Horrek ez du esan nahi arazo horiek guztientzat berdinak direnik, ezta guztiek modu berean jorratu behar dituztenik ere. Alde horretatik, mundu komunak komunitate espezifikoekiko identifikazioaz harago pentsatzen saiatu izan naiz beti. Ez dakit euskaraz, baina, oro har, gure hizkuntzetan, “zer dugu komunean” auzia “zertan gara berdinak” galderaren sinonimotzat hartzen dugu. Hori galderarik kezkagarri eta zirraragarriena sinplifikatzea da: gizakiok gauza asko ditugu komunean, inondik ere berdin egiten ez gaituztenak; are, elkarrekiko arrotzak, desberdinak, ulergaitzak eta jasangaitzak garelako ditugu arazo komunak. Bestela arazo berdinak izango genituzke, baina ez arazo komunak.

Orduan, nire ustez, hori da erronka: nola barne hartzen dugun arrotza den hori, nola izan bizitza baten parte ezezagunen artean... Alegia, nola uztartu dimentsio oso identifikagarriak guztiz lausoak eta ezezagunak direnekin. Horrek osatzen ditu mundu komunak eta ez mundu bakar edo homogeneoak.

Bide horretan, laguntasuna aldarrikatu duzu azken liburuan. «Bakarrik ezin da, lagunekin bai», dio leloak.

Jakina. Gaur egun gure bizitzatik kezkagarria, ezezaguna edo arrotza den oro kanporatzeko grina ari da nagusitzen. Bakoitzaren ongizate emozionalerako konfort guneetatik hasi, eta lurralde eta komunitate jakin batzuen pribilegioak babesteko segurtasun eremuetaraino, adibide andana ditugu.

Horren aurrean, laguntasuna gure bizitzetara arrotz gisa iritsi direnekin bizitza egiteko aukera da. Lagunak ez dira etxetik etortzen; kontrara, “etxetik” ateratzen gaituzte, dagoeneko emanda datorkigun horretatik. Gero, adiskideekin etxeak berrasma ditzakegu, baina beste gauza bat da, arroztasun horrek blaitzen baitu.

Hain justu, laguntasuna afektu horiek asmatzeko eremu bat da, zeinak, zirkunstantzien arabera, baldintzagabeak ere izan daitezkeen, hil edo bizikoak. Hortik pentsatzen badugu, inposizio, muga, arau eta blokeo asko gainditu ditzakegu.