Marokok duen segurtasuna eta egonkortasuna, bai eta Estatuko erakundeen jardunaren ezaugarri den eraginkortasun handia ere, harrotasun eta poztasun handiko arrazoiak dira». Hitz horiek Tetuan hiri marokoarrean esan zituen Mohamed VI.a erregeak, uztailaren 30ean, Tronuaren Egunean -Mohamed VI.a tronura iritsi zeneko 27. urteurrena- Ceutako El Tarajaleko hondartzatik 40 kilometrora baino gutxiagora.

Maroko eragile geopolitiko funtsezkoa zen Ceutako gertakariak baino lehen ere, baina 70.000 pertsona hiri autonomoan sartu izanak Rabateko erregimenaren indarguneak eta ahuleziak erakutsi ditu. Izan ere, joan den asteazkenean hauteskundeak egin arren, Mohamed VI.ak gidatutako monarkia da oraindik erreferentzia gorena. Erregimenak, batez ere kanpora begira, harro erakusten duen ezaugarrietako bat monarkiaren agindupean herrialdeak duen «egonkortasun sozioekonomikoa» da. «Egonkortasuna da gaur egun garapenaren ekuazioaren oinarrizko faktorea, bai eta Maroko harrotzen duen kapital estrategikoa ere», adierazi zuen Mohamed VI.ak bere hitzaldian. Baieztapen hori kontuan hartuta, bost aldiz harrotu da monarka Rabatek kudeatu behar omen dituen gorabehera gutxiez.

Sinestezina dirudi duela urtebete eskas Z belaunaldiko gazteek, batez ere, masiboki antolatutako eta gogor erreprimitutako mobilizazioek, Marokoko hirietako kale nagusiak ez ezik, mundu osoko hedabide nagusiak ere bete zituztela. Manifestazioek milaka atxiloketa eta ehunka espetxeratu utzi zituzten herrialde osoko kartzeletan. Giza Eskubideen Marokoar Elkarteak (AMDH) atxiloketa arbitrarioak, behartutako aitortzak eta zenbait parte hartzailerentzat hamabost urte arteko espetxe zigor gogorrak salatu zituen. 2026ko erdialdean, protestak hasi eta ia urtebetera, mila gazte inguruk -horietako asko adingabeak- epaiketaren zain jarraitzen zuten.

Krisia piztu zuen txinparta irailean sortu zen, hilabete bakarrean haurdun zeuden zortzi emakume hil baitziren, Agadirko Hassan II.a ospitalean zesareetan izandako ustezko arduragabekeria medikoen ondorioz. Hori dela eta, manifestazio handi bat egin zuten ospitalearen aurrean, eta azkar zabaldu zen beste hiri batzuetara.

Protesta horiek Marokoren egiturazko arazoetako batzuk agerian utzi zituzten; arazo horiek, mobilizazioen eragile izateaz gain, Ceutan gertatutakoaren zuzeneko kausa ere badira: gazteen langabezia %30 ingurukoa da -adin talde guztien arteko tasarik handiena- eta, estatistika ofizialen arabera, hiru gazte marokoarretik batek ez du lanik egiten, ez du ikasten eta ez du prestakuntzarik jasotzen; herrialdearen hazkunde makroekonomikoaren eta biztanleriaren artean iraunkorra den prekaritatearen arteko koherentzia falta dago; eta nazioarteko ekitaldietarako inbertsio handiak egiten dira, osasun eta hezkuntza publikoaren finantzaketa eskasaren aldean. Arazo horiek ez dira koiunturalak, eta erregimenak ezarritako sistemaren beraren egiturara jotzen dute.

«Ceutarako migrazio masiboaren saiakera protesta sozialerako beste modu bat izan zen, eta herritar askok Marokoko politikatik erabat aldentzeko nahia adierazi zuten», esan zuen Mohamed Masbahek, Analisi Politikoaren Marokoar Institutuko zuzendariak. Era berean, eskualdeko eragina nabarmena izan da. Europar Batasuna Rabaten kanpo inbertitzaile nagusietako bat izanik, krisiak ez ditu sendotu batzuek zein besteek sendo mantendu nahi dituzten loturak. Hala, Ceuta Rabateko erregimena eragile nabarmena den kanpo eta barne dinamika askoren katalizatzailea baino ez da izan.

Mohamed VI.ak ez zuen gezurrik esan jendez gainezka zegoen Tetuango plaza hartan, hau esan zuenean: «Maroko eragile ekonomiko giltzarri bilakatu da, baita bazkide ere, bazkide preziatua; izan ere, gure parte hartzea funtsezkoa da etorkizunera zuzendutako aliantza orekatu berriak egituratzeko». Rabat garai historiko nahasi bat aprobetxatzen ari da, non moralitatea eta zuzenbidearen nagusitasuna bigarren maila batera igaro diren eta geografia eta boterea nazioarteko eszenaren erdigune bihurtu diren. Hala, bere burua bazkide egonkor gisa aurkezten du, aginte bakarrari esker, eskualdeko botereen oreka berrantolatzeko.

TEL AVIVEN LAGUNA

Israelekiko laguntasuna hitzaldia eman eta gutxira erakutsi du, bere indargune handienetako batek -etikoki eztabaidagarria- akordio historiko baten forma hartu duenean: irailaren 16an, Israelek eta Marokok, Washingtonek babestuta, akordio historikoa sinatu zuten «Maroko eta Israelen arteko misio diplomatikoak enbaxada mailara igotzeko eta enbaxadoreak trukatzeko», eta bi herrialdeen arteko zuzeneko hegaldiak urte amaiera baino lehen berriz ezartzeko beharrezko neurriak hartzeko.

New Yorken sinatu zuten, Abrahamgo akordioen seigarren urteurrenaren egunean -2020ko irailean AEBren bitartekaritzarekin sinatutako akordio diplomatikoak, Israelen eta hainbat herrialde arabiarren arteko harreman ofizialak normalizatu eta ezartzeko, tartean Maroko-. Sinatu berri duten dokumentua Rabat eta Tel Aviv 2020tik aurrera eraikitzen ari diren harremanen sakontze prozesuko beste urrats bat baino ez da.

Urte hartako abenduaren 22an, Trump presidenteak iragarri zuen Marokok Israelekin harreman diplomatikoak berriz ezartzea eta hiriburuetako lotura bulegoak berriz irekitzea adostu zuela. Harreman ofizialak Bigarren Intifadatik etenda bazeuden ere, bi herrialdeen arteko lankidetza ez-ofizialak aurrera jarraitu zuen urteetan. Harremanak berriro ezartzeak Israelen itxaropenak gainditu zituen, eta aldebiko harremanak azkar sendotu ziren goi mailako bisita ofizialen, zuzeneko hegaldien eta lankidetza ekonomiko gero eta handiagoaren bidez.

Hala ere, enbaxada mailako ordezkaritza osoa lortzeko bidea geldiarazi egin zen aurretiazko baldintza kontrajarriak zirela-eta: Israelek Marokoren konpromiso formala nahi zuen bere lotura bulegoaren estatusa goratzeko, Mendebaldeko Sahararen gaineko Marokoren subiranotasuna aitortu aurretik; Marokok, berriz, aitortza hori lehenago espero zuen. 2023ko uztailean, oztopoa desagertu egin zen, eta Israelek aitortza egin zuen, eta, hala, mugarri diplomatiko esanguratsua ezarri. Ordura arte enbaxada bihurtzeko espero zen urratsa gauzatu ez bazen ere -neurri batean 2023ko urriaren 7ko erasoaren eta ondorengo palestinarren aurkako genozidioaren ondorioz-, irailaren 17ko akordioak mugarri historikoa ekarri du, AEB eta, bereziki, Donald Trump presidentea sustatzaile nagusi dituen prozesuan.

Lankidetza diplomatikoak -oro har, garrantzitsua baina sinbolikoa izan arren- bi herrialdeen benetako interes partekatua ezkutatzen duela dirudi: armamentu merkataritza. Israelek armamentu akordio garrantzitsuak sinatu ditu Marokorekin, UAV aurreratuen hornikuntzarako; eta duela gutxi beste 150 unitate emateko konpromisoa hartu du. Jakinarazi denez, Marokok Israelgo bost UAV sistema mota erabiltzen ditu (besteak beste, Hermes 900 eta Heron droneak). Bi herrialdeek zibersegurtasunaren arloan ere lankidetza akordioak sinatu dituzte, eta lotura militarrak are gehiago sendotu dira: aire indarren baterako ariketak, aire borrokarako entrenamenduak eta Israelek Marokoko aire espazioa erabiltzea.

Rabateko Nazioarteko Unibertsitateak eta Israel Aerospace Industries (IAI) konpainiak lankidetza memorandum bat sinatu dute Erresuman aeronautikako eta adimen artifizialeko bikaintasun zentro bat sortzeko; zentro horrek I+Gko elkarlana, ezagutzaren transferentzia eta ikasleentzako praktikak bilduko ditu. 2025. urtean, BlueBird Aero Systems enpresa israeldarrak Casablancatik gertu planta berri bat irekiko zuela iragarri zuen, iraupen luzeko SpyX drone kamikazeak fabrikatu eta muntatzeko; horrek Marokoren fabrikazio militar aurreratuko gaitasunak sendotu zituen. Hori gutxi balitz, urte berean, IAIk 1.000 milioi dolarreko akordioa itxi zuen Maroko Ofek 13 errekonozimendu sateliteez hornitzeko; horrek herrialdearen inteligentzia gaitasuna nabarmen handitu eta aldebiko lotura estrategikoak sakondu zituen.

Aliantza estrategiko horrek lotura argia du Washingtonen, Rabaten eta Tel Aviven artean gaur egun dagoen lerrokatze ideologiko eta ultraeskuindar berrituarekin. Hala ere, posizioetatik harago, geografiak ere zeresan handia du nazioarteko posizionamendua indartzeko.

KOKAPEN HUTSA

Maroko eragile ekonomiko giltzarri bilakatu da, baita bazkide ere, bazkide preziatua; izan ere, gure parte hartzea funtsezkoa da etorkizunera zuzendutako aliantza orekatu berriak egituratzeko», esan zuen Mohamed VI.ak bere hitzaldian. Eta hala da. Europa eta Maroko Gibraltarko itsasartean 14 kilometro pasatxok bereizten badituzte ere, Marokori bere kokapen geografikoak mehatxuak baino aukerak gehiago eskaintzen dizkio.

Mendebaldeko Sahararantz, hegoaldera, dituen hedapen asmoekin batera, Rabatek bere kokapena zutabe diplomatiko nagusietako bat bihurtu nahi du. Kokapen horri esker, Rabatek Europaren, Afrikaren, Mediterraneoaren, Atlantikoaren eta, gero eta gehiago, Mendebaldeko Afrikako ekonomia emergenteen arteko zubi gisa aurkez dezake bere burua. Estrategia horretan Tanger Med nabarmentzen da, portu bat eraikitzea baino askoz gehiago den proiektua. Mohamed VI.ak 2002an iragarri zuen, eta portu, industria eta logistika gune integratu gisa diseinatu zen. Itsasartearen ondoan duen kokapenari esker, zuzenean konektatzen da Ekialde-Mendebalde eta Iparralde-Hegoalde ardatzetako itsas ibilbide nagusiekin.

Gaur egun, bederatzi milioi TEU arteko edukiera du eta 70 herrialdetako 180 porturekin konexioak ditu. Portuaren inguruan milaka hektareako industria eta logistika eremuak garatu dira, besteak beste, automobilgintza, aeronautika, ehungintza eta nekazaritza industria sektoreetako enpresekin. Horrela, Tanger Medek Marokoren kokapen geografikoa abantaila ekonomiko zehatz bihurtzen du, Asiako salgaiak plataforma beraren bidez Afrikan eta Europan sartzea erraztuz. Nazioarteko proiekzio hori oso lotuta dago beste lurralde gai batekin: Mendebaldeko Sahara. Marokok, AEBren eskutik, Frantziako zein Espainiako estatuek bere autonomia proposamena «errealistena» dela ulertzea lortu duen aldaketa sakonaz harago, Mendebaldeko Sahararen gaineko aldarrikapenak askok uste baino gehiago du atzean.

Kanariar artxipelagoaren zati geologikoa bada ere, itsaspeko mendi baten gaineko subiranotasuna Rabaten eta Madrilen arteko harremanak tenkatzen ari da. Kanarien hegoaldean Tropic itsaspeko mendia dago, interes geologiko eta estrategiko handiko eremu batean kokatutako urpeko egitura bolkanikoa. Bere mineral zoldek telurio kontzentrazio handiak dituzte, baita beste mineral kritiko batzuk ere, hala nola kobaltoa eta banadioa. Telurioa bereziki erakargarria da teknologiaren eta energiaren arloko aplikazioengatik, eta horrek itsas hondoa gero eta interes estrategiko handiagoko espazio bihurtu du.

Gatazka ez da soilik sumendia nork «bereganatu» dezakeen erabakitzea. Kontinenteko plataformen mugaketa eta itsaspeko baliabideen gaineko eskubideak daude jokoan. Espainiak 2014an proposamen bat aurkeztu zion Nazio Batuen Kontinente Plataformaren Mugen Batzordeari, Kanarien mendebalderantz bere plataforma kontinentala 200 itsas miliatik harago zabaltzeko; Marokok, ondoren, eragozpenak aurkeztu eta bere itsas posizioak ere formulatu zituen.

Hor sartzen da saharar auzia. Mugaketa eztabaidatzen ari diren uren zati bat geografikoki Mendebaldeko Sahararekin lotuta dago, eta haren nazioarteko estatusak konpondu gabe jarraitzen du. Horregatik, Tropic-en inguruko gatazka ezin da erabat bereizi Saharako lurralde gatazkatik. Mohamed VI.ak aldarrikapen horietako batzuk agerian utzi zituen bere hitzaldian: «Lurralde garapen integratuko programak modu eraginkorrean abian jartzearen beharra azpimarratzen dugu, Erresumako eskualde eta lurralde guztiak, salbuespenik gabe, har ditzaten zainduz».

BARRUTIK

Hala ere, Marokon zerbait alda dezakeenik bada, marokoarrak berak dira. Herrialdeak bere garapen ereduaren kontraesan handietako bat erakusten du: inbertsioak erakartzea, azpiegiturak modernizatzea eta industria sektore lehiakorrak sendotzea lortu duen bitartean, biztanleriaren zati handi bat hazkunde horretatik kanpo geratu da. Lan merkatuak argi erakusten du arrakala hori. 2025ean, langabezia %13koa izan zen, 1,62 milioi langaberekin. Arazoa bereziki gazteen artean kontzentratzen da: 15 eta 24 urte bitarteko marokoarren %37,2k ez zuen lanik, eta emakumeen langabezia %20,5era iritsi zen. Gainera, 1,19 milioi pertsonak azpienplegua zuten.

Ekonomiaren egitura ere aldatzen ari da. 2025ean 193.000 lanpostu sortu ziren, baina oso modu desorekatuan: zerbitzuek 123.000 lanpostu sortu zituzten, eraikuntzak 64.000 eta industriak 46.000. Aldiz, nekazaritzak, basogintzak eta arrantzak 41.000 lanpostu galdu zituzten. Nekazaritza sektoreak pisu sozial handia izaten jarraitzen du -lan indarraren laurdena inguru enplegatzen du-, baina behin eta berriz gertatzen diren lehorteek eta ekoizpenaren modernizazioak langileak hartzeko gaitasuna murrizten dute. NDFren arabera, 2019tik 2025era industriak, eraikuntzak eta zerbitzuek sortutako enplegu irabaziek ez dituzte erabat konpentsatu nekazaritzan izandako galerak.

Paradoxa bereziki nabarmena da prestakuntza duten gazteen artean. 2024an, unibertsitateko tituludunen langabezia %25,7ra iritsi zen, eta kualifikaziorik ez zutenen artean %5,2koa izan zen. 2025ean, gainera, 15 eta 24 urte bitarteko gazteen %25,2k ez zuen ikasten, ez zuen lan egiten eta ez zuen prestakuntzarik jasotzen. Hazkunde ekonomikoa, beraz, ez da automatikoki gizarte mugikortasun bihurtzen, eta biztanleriak erruduna ezagutzen du.

Tentsio ekonomiko horri beste auzi politiko bat gehitzen zaio: hautatutako erakundeen jarduteko tartea monarkiaren pisuak baldintzatzen du. 2011ko Konstituzioak Parlamentuaren eta Gobernuaren eskumenak formalki indartu zituen, baina Mohammed VI.a erregeak eskumen zabalak izaten jarraitzen du eta funtsezko orientazio estrategikoetan erdigunean dago. Konrad Adenauer Fundazioaren azterketa batek sistema hibrido gisa deskribatzen du: hauteskundeak, Parlamentua eta Gobernua badaude, baina funtsezko erabakiak Jauregiari estuki lotuta jarraitzen dute.

Boterearen kontzentrazio horrek herritarren pertzepzioan ere eragiten du. 2026ko iraileko hauteskunde parlamentarioen aurretik argitaratutako datuen arabera, 18 eta 35 urte bitarteko marokoarren herenek soilik adierazi zuten Parlamentuan, lehen ministroarengan edo alderdi politikoetan konfiantza dutela. Reuters agentziak, gainera, gazteen artean dagoen pertzepzioa jaso du: hauteskundeek alderdien arteko oreka alda dezakete, baina ez dute zertan aldaketa handirik ekarri politika publikoetan. Ondorioz, sistemak egonkortasun instituzionala eta gero eta dibertsifikatuagoa den ekonomia konbinatzen ditu, monarkiaren zuzendaritza sendoari esker, baina zailtasunak ditu modernizazio hori enplegu egonkor eta gazteentzako etorkizun-itxaropen bihurtzeko. Marokoren auzi nagusia dagoeneko ez da soilik bere ekonomia zenbat hazten den, baizik eta hazkunde horretatik nork ateratzen duen onura eta erakunde politikoek zer neurritan erantzun diezaioketen gizartearen eskaera horri. «Lortutako guztia ez zen kasualitatez gertatu», adierazi zuen monarkak bere hitzaldiaren hasieran. Izan ere, Marokoren estrategia argia da eta, oraingoz, eraginkorra.

Hala ere, Rabatek etika eta moraletik oso urrun dauden zutabeen gainean eraikitzen du bere boterea. Izan ere, agerikoak dira nazioarteko zuzenbidearen eta Saharari buruzko NBEren ebazpenen etengabeko urraketak, baita Gazako genozidioaren zeharkako finantzaketa ere. Horrekin batera, eta etorkizunari begira garrantzitsuagoa dena, eliteen eta herriaren ongizatearen arteko arrakala sakondu besterik ez da egin. Arlo ekonomiko eta sozialean plangintza estrategikoa nabaria den arren, Ceutara egindako ihesaldiek agerian uzten dituzte sistemaren arrakalak. Testuinguru horretan, zalantzan geratzen da erregimenaren etorkizuna; izan ere, herritarrek ez dute ez hitzik ez erabakitzeko ahalmenik, eta ez dute jasotzen ezarritako kondizioen onurarik.

«Etapa erabakigarria bizi dugu gure herriaren garapen prozesuan», zioen monarkak. Hala diote besteek ere.