Generoak izan duen arrakastak bere mugen inguruko eztabaida piztu du

Kondenatuaren testigantzak hilketa baten testuingurua eman dezake, baina gaizki erabilita argi dago morboa elika dezakeela, haren irudia garbitu eta biktimak berriz biktimizatu. UOCko adituek aztertu dute krimen baten egilea entzuteak noiz laguntzen duen eta noiz ez.

Gabby Petito, Lucy Letby, Montserrat eta Triana Martinez, Diana Quer, Daniel Sancho, Marta del Castillo edo Menendez anaiak milioika ikusleren ikus-entzunezko kulturaren parte dira. Batzuk biktimak dira; beste batzuk, true crime generoaren arrakastari esker mundu osoan ezagunak egin diren delituengatik kondenatutako edo ikertutako pertsonak.

Generoak literatura eta kazetaritza tradizio luzea badu ere, egungo ikus-entzunezkoen gorakada 2014tik aurrera gertatu zen, “Serial” podcastarekin eta HBOren “The Jinx” edo Netflixen “Making a Murderer” bezalako ekoizpenekin. Kazetaritza literaturako ariketa batekin hasi zena masa entretenimenduko fenomeno bihurtu da, plataformetan eta sare sozialetan zabalduz.

True crime zaleek 3,8 ordu ematen dituzte batez beste astean genero horretako edukiak kontsumitzen, eta kopuru hori 4,6 ordukoa da Z belaunaldian. «Morboa beti izan da generoaren ezaugarri oso indartsua. Errealitatearen osagai horrek giza izaeraren alderik ilunenarekin lotzen du ikuslea», azaldu du Elena Neira Kataluniako Unibertsitate Irekiko (UOC) Informazio eta Komunikazio Zientzien irakasle laguntzaileak.

Digital i aholkularitza-enpresaren ikerketa global baten arabera, generoa kontsumo masibora hurbiltzen ari da Mendebaldean. 2020an, Netflixen hogei dokumental ikusienen %30 ziren true crime generokoak. 2024an, proportzio hori %75era igo zen: plataforman arrakasta handiena izan zuten hogei dokumentaletatik hamabost benetako krimenetan oinarrituta zeuden.

NOREN AHOTSA ENTZUTEN DA?

Hazteaz gain, generoa aldatu ere egin da. Ekoizpen asko kasua berreraikitzetik hiltzailearen ahotsa sartzera igaro dira, bere istorioa konta dezan. Adibidez, “Desde la celda: crimen en León”, “Yo fui un asesino: el crimen de la catana” edo “Las cintas de Jeffrey Dahmer” lanetan.

Baina, gaizkilearen ahotsa entzuteak zenbateraino lausotu dezake biktimaren sufrimendua? «Hitz egiten duena kondenatua edo susmagarria denean, markoa aldatu egiten du; eta kontakizun batean markoa giltzarria da. Kondenatuaren ahotsa ez da arazoa, ahots hori nola erabiltzen den baizik», azaldu du Marc Balcells Zuzenbide eta Zientzia Politikoko irakasleak.

«Arriskuak agerikoak dira alde bateko bertsio bat dagoenean; datuak kontrastatu ezin izateak kasuaren errealitatetik -edo errealitate judizialetik- urruntzen gaitu, eta pertzepzioa espetxeratutako errudunaren bertsioarekiko lerratzen du», dio Neirak. Adituaren arabera, kasu batzuetan birbiktimizazioa ere eragin dezake.

«Ahots hori testuingururik, kontrasterik eta, batez ere, biktimarik gabeko ikuskizun bihurtzen bada, arriskua handia da. Aitzitik, ondo landuta badago, biktimaren diskurtsoa baztertu gabe, egoera horretara nola iristen den ulertzen laguntzen digu, eta, beraz, nola prebenitzen den», gaineratu du Balcellsek.

GLAMOUR GEHIEGI

Gaizkilea pertsonaia karismatiko bihur al dezake true crime generoak? Ala harenganako enpatia piztu, biktima bigarren planoan utziz? «Arriskua badago. Delitugilearen, delituaren edo kasuaren ‘glamourizazioak’ batzuetan itsutu egiten gaitu, eta true crime delakoaren kontsumo ez oso kritikoa dakarkigu. Ez dugu ahaztu behar denak pertsonak direla eta heriotza bat dagoela», ohartarazi du Balcellsek.

Eztabaida hori bereziki Netflixen Jeffrey Dahmeri buruzko telesailaren estreinaldiaren ondoren gertatu zen. Biktimen familiek salatu zuten ekoizpenak egoera jakin batzuk puzten zituela morboa areagotzeko, iraganeko traumak berriro irekitzen zituela eta besteen minetik onura ekonomikoak lortzen zituela.

Telesailak Marvel, Avatar edo Star Wars bezalako ekoizpen handien pareko audientziak lortu zituen. «Algoritmoek erreprodukzioak eta bistaratze-denbora saritzen dituzte; hala, true crime delakoak, morboari tira egiten diotenak, bereziki sarituak izaten dira lineako erreprodukzio-plataformen barruan», gehitu du Neirak.

MINA MERKANTILIZATU

Espainiar Estatuan, 2023. urtearen amaieran, eztabaida sozial eta juridiko bizia sortu zen, jakin zenean argitaletxe eta ekoizle batzuek Jose Bretonekin hitz egin zutela seme-alaben hilketari buruzko testigantza jasotzeko. Argitaletxe bat “El odio” merkaturatzeko zorian egon zen, bere testigantza jasotzen zuen liburua, baina nahiz eta auzitegien abala izan, zigiluak atzera egin zuen gizartearen gaitzespen masiboa eta biktimen amaren babes eskaera ikusita, bai eta liburu denda ugarik salmentan jartzeari uko egin ziotela ere.

Oriol Martinez UOCko Zuzenbide eta Zientzia Politikoko irakasleak dioenez «kondenatuak eskubidea du gertaeren bere bertsioa jendaurrean azaltzeko». «Zigorrak ezin dio inoiz adierazpen askatasunerako eskubideari eragin, eta ez dago behartuta epai baten ‘egia prozesala’ onartzera». Non kokatzen da, orduan, adierazpen askatasunaren eta haren kontakizunak biktimei eragin diezaiekeen kaltearen arteko muga? «Muga gainerako kasuetako bera da: gertakariei buruz duten bertsioa azaltzeak ezin du inoiz irainik eragin -biktima edo haren senideak iraintzea-, ezta kalumniarik ere -existitzen ez diren delituak egoztea-», zehaztu du Martinezek.

«TRUE CRIME» ETIKO BATEN BILA

Adituen hitzak kontuan hartuz, esan daiteke true crime etiko batek ez lukeela une bakoitzean hitza hartzen duenaren mende bakarrik egon behar, baizik eta kontakizuna eraikitzeko eta elementu desberdinak kontuan hartzeko moduaren mende ere: «Familien adostasunak, frogatutako gertakarien, egia judizialaren eta susmoen arteko bereizketa argiak, eta ahots guztien presentziak emaitza duin bat eman dezakete», iritzi dio Neirak.

Irizpide deontologikoak ere aldatu egiten dira edukia sortzen eta banatzen den ingurunearen arabera. «Komunikabide publikoek irizpide deontologiko zorrotzagoak erabili ohi dituzte. Streaming plataformetan, aldiz, ikus-entzuleak erakartzeak eta ikusleak atxikitzeak pisu handiagoa dute», gehitu du Neirak.

Beraz, eztabaida ez dago soilik kriminal baten presentzian, baizik eta jasotzen duen tratamenduan. «True crime zorrotz batek azaltzen du zergatik gertatzen diren krimenak, zer ikas dezakegun eta zer dioen gutaz gizarte gisa», ondorioztatu du Balcellsek.